در سالهای اخیر، جمهوری اسلامی تلاش کرده است کاربران را به استفاده از پیامرسانها و اپلیکیشنهای داخلی مانند بله، روبیکا و سروش سوق دهد. این برنامهها معمولا به عنوان جایگزینی برای پیامرسانهای جهانی معرفی میشوند اما از منظر امنیت دیجیتال و حفاظت از حریم خصوصی، نگرانیهای جدی درباره عملکرد و ساختار آنها مطرح است. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان امنیت سایبری توصیه میکنند از این اپلیکیشنها برای ارتباطات خصوصی یا خانوادگی استفاده نشود. حتی در شرایطی که اینترنت بینالمللی در ایران قطع میشود و ممکن است این برنامهها تنها ابزار در دسترس برای ارتباط به نظر برسند، همچنان استفاده از آنها از نظر امنیتی توصیه نمیشود.
یکی از مهمترین ویژگیهای یک پیامرسان امن، رمزگذاری سرتاسری (End-to-End Encryption) است؛ یعنی فقط فرستنده و گیرنده میتوانند پیام را بخوانند. بررسیهای امنیتی نشان دادهاند که برخی پیامرسانهای داخلی ایران با وجود ادعای استفاده از این فناوری، در واقع رمزگذاری سرتاسری ندارند و سرورهای مرکزی میتوانند به پیامها دسترسی داشته باشند. این موضوع به این معناست که محتوای گفتگوها ممکن است توسط مدیران سیستم یا نهادهای مرتبط قابل مشاهده باشد.
تحقیقات امنیتی نشان میدهد برخی از این اپلیکیشنها اطلاعات گستردهای از کاربران جمعآوری میکنند؛ از جمله پیامها، تصاویر، فایلها یا دادههای مربوط به تماسها. در برخی موارد نیز گزارش شده که هنگام استفاده از لینکها در این پیامرسانها، کاربران ابتدا به سرورهای داخلی هدایت میشوند؛ موضوعی که امکان ردیابی فعالیت اینترنتی کاربران را فراهم میکند.
بسیاری از پیامرسانهای داخلی روی زیرساختهایی اجرا میشوند که تحت نظارت یا مالکیت نهادهای دولتی هستند. همچنین گزارشهایی وجود دارد که نشان میدهد این اپها از سیستمهای مرکزی برای تبادل پیام استفاده میکنند که میتواند امکان نظارت و سانسور را فراهم کند. در چنین شرایطی، دادههای کاربران ممکن است برای کنترل اطلاعات، شناسایی افراد یا تحلیل شبکههای ارتباطی استفاده شود.
حتی اگر محتوای پیامها خوانده نشود، اطلاعاتی مانند: چه کسی با چه کسی ارتباط دارد٬ چه زمانی پیام ارسال میشود٬ مکان تقریبی کاربران را میتواند برای شناسایی شبکههای اجتماعی و ارتباطی افراد استفاده شود. چنین دادههایی برای تحلیل ارتباطات بسیار ارزشمند هستند.
برای کاهش خطرات امنیتی، رعایت نکات زیر توصیه میشود:
- استفاده از پیامرسانهای دارای رمزگذاری سرتاسری واقعی
اپلیکیشنهایی مانند Signal از رمزگذاری قوی استفاده میکنند. - از نصب اپلیکیشنهای ناشناس یا دولتی خودداری کنید
بهویژه اپهایی که دسترسیهای گسترده به تلفن، فایلها یا موقعیت مکانی میخواهند. - درباره موضوعات حساس در اپهای ناامن صحبت نکنید
حتی گفتوگوهای خانوادگی ممکن است شامل اطلاعات شخصی یا حساس باشد. - دسترسیهای اپلیکیشنها را بررسی کنید
اگر یک پیامرسان به تماسها، فایلها، دوربین یا موقعیت مکانی نیاز غیرضروری دارد، بهتر است از آن استفاده نکنید. - از منابع رسمی برای دانلود اپها استفاده کنید
دانلود برنامهها از منابع غیررسمی خطر نصب بدافزار را افزایش میدهد.
اپلیکیشنهای داخلی ایران ممکن است از نظر دسترسی و سرعت برای کاربران داخل کشور در دسترستر باشند، اما نبود رمزگذاری واقعی، امکان جمعآوری دادهها و وابستگی به زیرساختهای دولتی باعث میشود استفاده از آنها برای ارتباطات خصوصی از نظر امنیت دیجیتال پرخطر باشد. انتخاب پیامرسانهای امن و رعایت اصول امنیت دیجیتال میتواند به حفظ حریم خصوصی کاربران کمک کند.