داستان اینترنت در ایران، داستان تلاش و دوام میلیونها نفر است که با وجود تحریمها و فشارهای اقتصادی، راهی برای کسب درآمد پیدا کردهاند. سالها محدودیت در دسترسی به خدمات مالی، فناوری و ابزارهای جهانی باعث شد پلتفرمهایی مثل اینستاگرام و تلگرام از یک ابزار سرگرمی فراتر بروند و به منبع درآمد و گذران زندگی بسیاری از مردم تبدیل شوند. اما خاموشی و اختلالات گسترده اینترنت، تاثیر جدی و مستقیمی بر این مسیر گذاشته و زندگی بسیاری را تحت فشار قرار داده است.
طبق دادههای موجود، بیش از ۹ میلیون ایرانی در اینستاگرام فعالیت اقتصادی داشتند. این فعالیتها از فروش گلهای خانگی و لباس دستدوز تا خدمات آموزشی، مشاوره روانشناسی، بازاریابی و فروشگاههای متنوع را در بر میگرفت. کسبوکارهای اینستاگرامی و تلگرامی، پاسخ عملی مردم به شرایط وخیم اقتصادی تحت تحریم بود؛ سرمایهای اندک، بدون نیاز به ثبت رسمی، با بازاری ارزانقیمت و در دسترس.
در سالهای منتهی به ۱۴۰۱، تجارت آنلاین ایران رشد چشمگیری داشت. سهم تجارت آنلاین از کل تجارت کشور از ۱.۳ درصد در سال ۱۳۹۶ به ۵ درصد در سال ۱۴۰۰ رسید. برآورد دولتی تنها برای سال ۲۰۲۱ نشان میداد که کسبوکارهای ایرانی سالانه تا ۸۳۳ میلیون دلار از طریق شبکههای اجتماعی فروش داشتند.
اینستاگرام، که رسما سالهاست فیلتر است اما با فیلترشکن استفاده میشد، به ستون فقرات خردهفروشی آنلاین کشور تبدیل شده بود. حدود ۷۰۰ هزار صفحه فروشگاهی فعال در این پلتفرم وجود داشت که هر کدام به طور متوسط حداقل ۱.۲ شغل ایجاد کرده بودند.
بحران ۱۴۰۱؛ اولین شوک بزرگ
با آغاز اعتراضات پس از قتل مهسا امینی در شهریور ۱۴۰۱، محدودیتهای اینترنتی به شدیدترین سطح از ۱۳۹۸ رسید. اینستاگرام و واتساپ فیلتر شدند، شبکههای موبایلی تا حد زیادی قطع شدند و کاربران اینترنت همراه فقط به سایتهای داخلی دسترسی داشتند.
تقاضا برای وی.پی.ان در اواخر شهریور و اوایل مهر بیش از ۳هزار درصد رشد کرد٬ اما حتی این هم راهحل نبود؛ مشتریان، دیگر آنجا نبودند. برای صاحب کسبوکاری که ۹۰ درصد فروشش را از دست داده، دیگر دسترسی به اینترنت فایدهای ندارد. محاسبات نشان میداد قطعی و اختلال اینترنت در جریان اعتراضات ۱۴۰۱ حدود ۱.۶ میلیارد دلار به اقتصاد ایران زیان وارد کرد.
خاموشی مطلق ؛ رکورد جهانی ننگین
اما بدترین بحران در زمستان ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵ رخ داد. پس از خیزش سراسری دی ۱۴۰۴ و سرکوب دگرباره شهروندان معترض توسط حکومت، ارتباط اینترنتی کشور با شبکه جهانی برای مدتی طولانی قطع شد (این قطعی تا کنون که در اردیبهشت ۱۴۰۵ هستیم ادامه دارد). این قطعی رکورد طولانیترین اختلال سراسری اینترنت در جهان را با عبور از مرز هزار ساعت به نام ایران ثبت کرد. برآوردهای رسمی از خسارت هزار میلیارد ریالی (معادل حدود ۶۲۵میلیون دلار) به اقتصاد دیجیتال، طی تنها ۲۰ روز اختلال حکایت دارد. برخی ناظران نیز رقم زیان مستقیم روزانه را بین ۳۰ تا ۳۷ میلیون دلار تخمین زدند.
اما اعداد فقط بخشی از واقعیت را روایت میکنند. مثلا یک گلفروش اینستاگرامی که سالها برای ساختن صفحه خود وقت گذاشته، با قطعی اینترنت نه فقط فروشش صفر میشود، بلکه ارتباطش با مشتریانی که با هزار سختی جذب کرده نیز قطع میگردد. این سرمایه اجتماعی بازگشتپذیر نیست؛ امری که عمدتا در محاسبهها و عدد و رقمها دیده نمیشود.
در همین حال، آژانسهای هواپیمایی که برای ارتباط با سامانههای رزرو بینالمللی به اینترنت وابستهاند، در دوران قطعی عملا تعطیل شدند. شرکتهای صادراتی نیز نتوانستند با خریداران خارجی مکاتبه کنند. دانشآموزان و دانشجویان نیز از دسترسی به منابع علمی بینالمللی محروم ماندند.
از طرف دیگر فشار ویژه بر کارآفرینان زن وارد شد. اکوسیستم اینستاگرام میزبان هزاران کسبوکار کوچک خانگی بود که اغلب تحت مدیریت زنان اداره میشد. این پلتفرم برای بسیاری از آنها تنها گزینه کارآفرینی با کمترین سرمایه بود. قطعیهای مکرر و تداوم فیلترینگ، این اکوسیستم را با فروپاشی معیشتی مواجه کرد.
چرخه شکست: تحریم + قطعی اینترنت
معادله دردناک این است: تحریمهای اقتصادی که در نتیجه سیاستهای جنگافروزانه و ماجراجویانه جمهوری اسلامی اجرا میشود، دسترسی به ابزارهای تجارت رسمی بینالمللی را میبندد. مردم برای امرار معاش به فضای دیجیتال و شبکههای اجتماعی پناه میبرند. سپس قطعی و اختلال اینترنت همین راه آخر را هم میبندد. پیامد این چرخه، نه تنها فشار اقتصادی، بلکه از بین رفتن اعتماد و تابآوری است. سرمایهگذاران داخلی و خارجی به دلیل ناپایداری زیرساختها ریسک بالاتری لحاظ میکنند که عملا جذب سرمایه را ناممکن میسازد. برای نمونه بورس تهران در بحران اخیر با ریزش شدیدی مواجه شد و اعتماد سرمایهگذار به پایینترین سطح تاریخی رسید.
اقتصاد دیجیتال ایران با زحمت و ابتکار مردمی در دل تحریمها و تحت سرکوب دیجیتال رشد کرد؛ با هزاران چالش، شهروندان تلاش کردند خلاقیت خود را برای راهاندازی کسبوکارشان به کار بگیرند. میلیونها نفر٬ از زنان خانهدار کارآفرین گرفته تا مدیران جوان استارتاپها٬ سرمایهگذاری کردند، اعتماد ساختند و مشتری جمع کردند. اما همه اینها با فشردن دکمه قطع اینترنت دود میشود و به هوا میرود. قطعی اینترنت نه فقط پول را میبرد، بلکه سرمایه اجتماعی، اعتماد و آینده را نیز با خود میبرد.
دادهها روشن است: هر دقیقه قطعی اینترنت در ایران بین ۵۰ تا ۳۰۰هزار دلار خسارت مستقیم دارد. اما پشت هر دلار، یک خانواده است که برای تامین نان شبش روی اینترنت حساب میکند.