چرا اینستاگرام فیلتر نمی‌شود؟

در نیمه دی‌ماه ۱۳۹۹ بود که رسانه «اعتماد آنلاین» که در داخل کشور فعالیت می‌کند یک اینفوگرافی منتشر کرد که در آن نشان می‌داد میزان استقبال از صفحات مختلف در اینستاگرام فارسی به چه میزان است. اعتماد آنلاین در یک توضیح بسیار کوتاه برای این اینفوگرافی نوشت: «بر اساس یک پژوهش میان تعداد صفحه‌های تاثیرگذار اینستاگرام ایرانی (صفحه‌های با بیش از ۵۰۰هزار دنبال‌کننده) ایرانی‌ها تمایل به ساخت و دنبال‌کردن صفحات طنز و سرگرمی دارند. صفحات سیاسی در اینستاگرام مخاطب بالایی ندارد.»

در واقع اعتمادآنلاین اگرچه این اینفوگرافی را مبتنی بر یک پژوهش دانست ولی منبع و نهاد پژوهنده را معرفی نکرد. یعنی هیچ اطلاعی وجود ندارد که چه فرد یا نهادی این پژوهش را انجام داده است و از چه شاخص‌ها و لوازم و روش‌هایی برای رسیدن به عدد و رقم مندرج در این اینفوگرافی بهره گرفته شده است. نکته دیگر هم این است که با این وجود اعتمادآنلاین برداشت و داوری خود را که برداشت و داوری قاطعی هم بوده است از این اینفوگرافی مطرح کرد و مدعی شد: «صفحات سیاسی در اینستاگرام مخاطب بالایی ندارند.»

این داوری اگرچه احتمالا مبتنی بر نیات خاص و سیاسی خود اعتمادآنلاین بوده است، در عین ‌حال داوری قابل تاملی است؛ چنان‌که در آن‌سو نیز تحلیل‌گران رسانه‌ای که از قضا در جبهه مخالفان جمهوری اسلامی قرار دارند نیز پیش از این چنین بحثی را به میان آورده بودند.

از جمله می‌توان به یک گفتگو بین سه تن از کارشناسان فضای مجازی در اردیبهشت ۱۳۹۹ اشاره کرد؛ امین ثابتی، نریمان غریب و مهدی یحیی‌نژاد. این سه در گفتگوی خود که پیرامون بحث اینستاگرام و احتمال فیلترینگ آن می‌چرخید این نتیجه نهایی را گرفتند که اینستاگرام از لحاظ امنیتی خطر بالایی برای جمهوری اسلامی نیست و احتمال فیلترینگ آن پایین است.

اینفوگرافی اعتمادآنلاین درباره نوع صفحات محبوب کاربران ایرانی در اینستاگرام
اینفوگرافی اعتمادآنلاین درباره نوع صفحات محبوب کاربران ایرانی در اینستاگرام

حتی «مهدی یحیی‌نژاد» این ایده را به میان آورد که اینستاگرام ناخواسته به نفع جمهوری اسلامی عمل می‌کند. او خاصیت سرگرم‌کنندگی اینستاگرام را دلیل اصلی سخن خود می‌داند. به باور او «جنجال‌های اینستاگرامی» حواس شهروندان را از مسائل مهم جامعه منحرف می‌کند و بحث‌های مهم سیاسی نیز در شبکه‌هایی خارج از اینستاگرام مطرح می‌شود. این داوری یحیی‌نژاد زمانی تامل‌برانگیز می‌شود که به یاد بیاوریم که طبق آمار بیش از ۴۰ درصد شهروندان ایرانی در اینستاگرام حضور دارند و تنها زیر دو درصد از شهروندان ایرانی در توییتر حضور دارند.

این ادعا زمانی تقویت می‌شود که به این نکته نیز دقت کنیم که بسیاری از افراد و نهادهای وابسته به حکومت به‌راحتی تبلیغ صفحات اینستاگرامی خود را از رسانه‌های رسمی انجام می‌دهند. این وضعیت چنان پیش رفته است که حتی برخی از چهره‌ها و اعضای شورای عالی فضای مجازی، همچون «رسول جلیلی» نیز به آن معترض شده‌اند و صراحتا تهدید کرده‌اند که از صداوسیما به دادستانی شکایت خواهند برد.

در گزارشی که وبسایت «تعادل»، از رسانه‌های فعال در داخل کشور، درباره این موضوع منتشر کرده است این‌گونه آمده است: «در اغلب برنامه‌های تلویزیونی این رسانه، شاهد تبلیغ شبکه‌های اجتماعی و ‌‌‌پیام‌رسان‌‌‌های خارجی به صورت علنی هستیم. اکثر برنامه‌های صداوسیما که به صورت شبانه‌روزی برای مردم پخش‌ می‌شود دارای صفحه اینستاگرام بوده و این موضوع از سوی تهیه‌کنندگان این برنامه‌ها به‌وضوح به بینندگان اعلام‌ می‌شود. ... این مثال‌‌‌ها چند نمونه از عدم التزام سازمان صداوسیما به مصوبه شورای عالی فضای مجازی در حمایت از ‌‌‌پیام‌رسان‌‌‌های داخلی و عدم رعایت ضوابط برای تبلیغ فعالیت شبکه‌های اجتماعی خارجی در کشور است.»

البته دلایل اقتصادی را نیز می‌توان یکی از علل اصلی تحمل اینستاگرام توسط حکومت دانست. این موضوعی‌ست که به‌صراحت یا به‌تلویح توسط چهره‌های وابسته به حکومت نیز طرح می‌شود. چنان‌که وقتی زمزمه فیلترینگ اینستاگرام دگرباره بالا گرفت، «افشین کلاهی» - رئیس کمیسیون کسب و کارهای دانش‌بنیان اتاق بازرگانی ایران - درباره تبعات اقتصادی این موضوع گفت: «فیلترینگ اینستاگرام باعث اثرات مخرب مستقیم و غیرمستقیم بر فضای اقتصادی حوزه کسب‌وکارهای اینترنتی و کل اقتصاد خواهد بود. ما حدود ۲۴ میلیون کاربر اینستا داریم که بر اساس برآوردها، ۳۷درصد از آن‌ها حداقل یک بار روی اینستا خریدوفروش انجام داده‌اند و این بازاری افرون بر پنج هزار میلیارد تومان در سال است.»

به هر حال به نظر می‌رسد می‌توان با استناد به خاصیت سرگرم‌کنندگی اینستاگرام و نسبت آن با کسب‌و‌کارهای اقتصادی در کشور، این ادعا را قابل قبول پنداشت که مسائل سیاسی در اینستاگرام مخاطب بالایی ندارند و به همین علت نیز این شبکه پرنفوذ اجتماعی هنوز از سوی جمهوری اسلامی تحمل می‌شود، با وجود این‌که چهره‌هایی در خود حکومت خواهان فیلترینگ آن هستند.