فیلترینگ تلگرام؛ سیاستی سراسر شکست‌خورده

در تیرماه ۹۹ «امیر ناظمی» - رئیس سازمان فناوری اطلاعات - اعلام کرد سیاست فیلترینگ تلگرام که در بهار ۹۷ اعمال شد، عملا شکست خورده است؛ به این معنی که نتوانسته است اهداف فیلترکنندگان را تامین کند.

ناظمی که در پست معاونت وزارت ارتباطات قرار دارد خبر داد که پس از فیلترینگ تلگرام، کانال‌های مذهبی در این شبکه تا ۳۳ درصد کاهش یافتند در حالی که: «سهم پست‌های وایرال غیراخلاقی در تلگرام، در همان سطح چهار درصد باقی مانده است … فیلتر، تنها فرصت بیان جامعه مذهبی را از خودشان گرفت! مسدودسازی شبکه‌های اجتماعی، قهرکردن با فرصت بزرگ حضور و شنیده‌شدن است، کاش بدانیم پویایی یعنی تصحیح».

البته این نکته را هم نباید از نظر دور داشت که صفت «غیراخلاقی» در نقل‌قول بالا، صفتی‌ست که معاون وزیر ارتباطات از دیدگاه خود به کار می‌برد و هیچ مصداقی برای آن عرضه نمی‌کند؛ چه آنکه بسیاری از محتواها و داده‌هایی که در دنیای امروز عادی محسوب می‌شود، از دیدگاه کارگزاران جمهوری اسلامی «غیراخلاقی» به حساب می‌آید.

نکته جالب توجه آنکه برخی رسانه‌های شبه‌امنیتی و وابسته به حکومت نیز تلویحا به ناکامی فیلترکنندگان تلگرام در جهت دستیابی به هدف اصلی خود - که بیرون‌راندن تلگرام از زندگی ایرانیان بود - اعتراف می‌کنند ولی در عین‌حال تلاش می‌کنند این شکست را با تحلیل‌های مختلف و جهت‌دار، تخفیف دهند و به زبانی ساده‌تر از درد آن بکاهند. به عنوان نمونه می‌توان از سایت «مشرق‌نیوز» نام برد که در تیرماه ۹۹ مطلبی را منتشر کرد که در آن ضمن شماتت دستگاه‌های حکومتی به علت ناکامی در ارائه پیام‌رسان‌های قدرتمند داخلی، استفاده گسترده ایرانیان از تلگرام را این‌گونه توجیه کرد: «بازگشت ایرانیان به تلگرام، به معنی شکست فیلترینگ تلگرام نیست. تلگرام، دیگر آن مرجعیت خبری و رسانه‌ای پیش از مسدودسازی را ندارد.»

آمار و ارقام سازمان‌های رسمی داخلی نیز کاملا تایید می‌کنند سیاست فیلترینگ تلگرام کاملا شکست خورده است. اگر بر اساس نظرسنجی‌های موسسه نظرسنجی ایسپا (وابسته به جهاد دانشگاهی) یک تایم‌لاین کوچک تعیین کنیم به نتایج جالب‌توجهی خواهیم رسید؛ تلگرام در اردیبهشت ۱۳۹۷ فیلتر شد. فیلترینگی که نظر خامنه‌ای در آن نقش کلیدی داشت و عامل تسریع آن بود. در عوض پیام‌رسان‌های داخلی همچون «سروش» تبلیغ و ترویج شدند.

رییس سازمان فناوری اطلاعات در تیر ۹۹ فیلترینگ تلگرام را سیاست شکست‌خورده دانست
رییس سازمان فناوری اطلاعات در تیر ۹۹ فیلترینگ تلگرام را سیاست شکست‌خورده دانست

موسسه ایسپا حدود پنج ماه بعد یعنی در مهر ۱۳۹۷ اعلام کرد«با وجود فیلترینگ، همچنان بیش از ۴۷ درصد کاربران از تلگرام استفاده می‌کنند و در ماه‌های گذشته میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی داخلی کاهش چشمگیری داشته است ... از طرف دیگر میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی داخلی از خرداد ماه تا مهر ماه کاهش یافته است؛ پیام‌رسان "سروش" که در فروردین ماه قبل از فیلتر تلگرام، حدود دو درصد عضو داشته است در خرداد ماه و بر اساس نتایج نظرسنجی ملی ایسپا به ۱۳.۵ رسیده بود اما در مهرماه سال جاری این مقدار به ۴.۳ درصد رسیده است.»

نکته‌ جالب‌توجه آن‌که یک سال و نیم پس از مهر ۹۷ باز ایسپا اعلام کرد که روند استفاده از تلگرام همچنان در ایران بالاست و بیش از ۴۲ درصد از مردم از تلگرام استفاده می‌کنند علی‌رغم اینکه فیلتر است. دیگر این‌که طبق این نظرسنجی علی‌رغم این‌که اینستاگرام در ایران فیلتر نیست ولی باز فعالیت در تلگرام فیلترشده درصد بیش‌تری را به خود اختصاص داده است: «طبق آخرین نتایج نظرسنجی ملی ایسپا در اسفند ۱۳۹۸، ۶۸ درصد افراد بالای ۱۸ سال در ایران حداقل از یک شبکه اجتماعی استفاده می‌کنند. ۵۱ درصد مردم از واتس‌اپ، ۴۲ درصد از تلگرام و ۳۵ درصد از اینستاگرام استفاده می‌کنند.»

«انسیه معماریان»، که از جمله نویسندگان محبوب حکومت جمهوری اسلامی است و نوشته‌های او درباره جنگ ایران و عراق مورد استقبال نهادهای حکومتی قرار گرفته است و به عنوان نمونه در «جشنواره ایثار و شهادت» مورد تجلیل قرار گرفته است، در مطلبی در فروردین ۹۹ در خبرگزاری برنا عملا به شکست جمهوری اسلامی مقابل تلگرام اعتراف کرد.

او نوشت: «در حالی که بیش از دو سال از اجرای طرح فیلترینگ تلگرام در ایران می‌گذرد، اما این شبکه اجتماعی، همچنان محبوبیت خود را در میان کاربران ایرانی حفظ کرده است … شاید زمان مناسبی باشد برای این که دولت جمهوری اسلامی ایران و دستگاه محترم قضایی، بار دیگر بحث فیلترینگ تلگرام را با توجه به تمام زوایای آن – به ویژه موضوع کاربران کم سن‌و‌سال – مورد بررسی همه‌جانبه قرار دهند و برای جلوگیری از تهاجم فرهنگی غربی و گستردگی ناهنجاری‌های اجتماعی که در طولانی‌مدت، آثار مخربی بر جای خواهد گذاشت، جهت مذاکره مجدد با شرکت تلگرام و حذف فیلترینگ این شبکه اجتماعی، گام‌های مؤثری بردارند.»

این اعتراف قطعی به شکست فیلترینگ تلگرام از زبان هواداران جمهوری اسلامی، یکی از صادقانه‌ترین اعتراف‌هاست؛ در واقع ساده و بی‌گمان می‌توان گفت شبکه اجتماعی تلگرام مقابل جمهوری اسلامی پیروز شده است.