تلاش جمهوری اسلامی برای تغییر رفتار کاربران اینترنت

برخی کارشناسان اینترنت که درباره مسائل مربوط به ایران تامل می‌کنند بر این باور هستند که نوع سیاست‌گذاری‌های دولت حسن روحانی به گونه‌ای است که موجب تغییر رفتار کاربران ایرانی در یک دوره میان‌مدت خواهد شد و این تغییر رفتار بدتر از فیلترینگ وبسایت‌ها و اپلیکیشن‌های مختلف خارجی است. به باور آن‌ها در پروسه تغییر رفتار، کاربر به صورت مستقیم احساس نمی‌کند که کم‌کم دارد به محدودیت‌های حکومتی تن می‌دهد بلکه به صورت نامحسوس انتخاب‌های او به سمتی متمایل می‌شود که مطلوب جمهوری اسلامی و سیاست‌گذاران فضای مجازی در ایران است. 

«امین ثابتی» - کارشناس امنیت دیجیتال - از جمله کسانی‌ست که در مسئله تغییر رفتار کاربران ایرانی در دوران دولت حسن روحانی تامل بسیاری کرده است. او در مقاله‌ای که در دی‌ماه ۹۶ نوشته بود، حتی پیش از مسئله فیلترینگ تلگرام، این سیاست کلی دولت روحانی را شکافته بود و اساسا وزارت آذری جهرمی در وزارتخانه ارتباطات را پیشبرد همین پروژه دانسته بود. ثابتی که در لندن زندگی می‌کند این مسئله را در سه حوزه شکافته بود: ۱- مدیریت ترافیک اینترنت، ۲- ارائه سرویس‌های بومی، ۳- شبکه ملی اطلاعات.

به صورت خلاصه او بر این باور است که دولت روحانی در زمینه مدیریت ترافیک اینترنت و هزینه‌‌های مرتبط با آن به گونه‌ای عمل کرده است که مخاطب استفاده از ترافیک داخلی را به استفاده از ترافیک بین‌المللی ترجیح دهد. او با اشاره به تعرفه‌های اینترنتی که در آذر ۹۶ اعلام شدند و با آوردن یک مثال می‌گوید«بر این اساس حجم استفاده از اینترنت برای ترافیک داخلی به ترافیک خارجی ۱ به ۲ خواهد بود، یعنی اگر کاربری سرعت ۱۶ مگابیت بر ثانیه را با آستانه منصفانه ۲۰۰ گیگابایت خریده باشد و صرفا از ترافیک داخلی (مثلا وب‌سایت آپارات) استفاده کند، تا سقف ۲۰۰ گیگابایت و اگر از ترافیک بین‌المللی (مثلا تلگرام) استفاده کند، ۱۰۰ گیگابایت می‌تواند از اینترنت استفاده کند. با این سیاست در حقیقت دولت ایران به کمک شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی، مدیریت ترافیک اینترنت را به بهترین شکل ممکن انجام می‌دهد به گونه‌ای که در بلندمدت کاربران اینترنت در ایران بدون آنکه متوجه شوند، ترجیح خواهند داد از وب‌سایت‌های داخل ایران استفاده کنند تا هم در استفاده از پهنای باند اینترنت خود صرفه‌جویی کنند هم هزینه کم‌تری را متحمل شوند.»

شکوری‌مقدم - موسس آپارات - از جهانگیری مدال دریافت می‌کند
شکوری‌مقدم - موسس آپارات - از جهانگیری (معاون رییس‌جمهور) مدال دریافت می‌کند

این در کنار دو سیاست عمده دیگر است که بر مبنای آن جمهوری اسلامی تلاش می‌کند برای سرویس‌های محبوب خارجی مشابه داخلی بتراشد (که می‌توان وبسایت آپارات را مثال زد که تلاش می‌کند نقش یوتیوب را بازی کند) و نیز خود اصل ایده شبکه ملی اطلاعات که در واقع زیرساختی داخلی برای رفتار مجازی کاربران ایرانی در داخل کشور ایجاد می‌کند و دسترسی‌ها را بسیار رایگان و ارزان می‌سازد. در این باره می‌توانید این گزارش را بخوانید. 

البته برخی کارشناسان نیز هستند که اگرچه بر خلاف ثابتی با کلیت جمهوری اسلامی و ضرورت آن سیاست‌گذاری‌ها هم‌نظر و هم‌رای هستند ولی در رویکردی انتقادی، جمهوری اسلامی را در پیشبرد آن سیاست‌ها ناتوان می‌بینند. از جمله می‌توان از «امیرحسین عالمی» نام برد که در تحلیلی که در آذر ۱۳۹۷ نوشت چین را کشوری بسیار موفق در حوزه تغییر رفتار کاربران معرفی کرد و جمهوری اسلامی را در این زمینه صراحتا ناموفق دانست. یعنی او بر خلاف ثابتی باوری ندارد که جمهوری اسلامی در این زمینه کامیاب بوده باشد.

عالمی که این تحلیل را در یکی از وبسایت‌های داخل کشور منتشر کرده است در توضیح ایده خود از فیلترینگ تلگرام مثال می‌آورد و می‌گوید: «فیلترینگ تلگرام یکی از مفتضحانه‌ترین روش‌های سیاست‌گذاری در حوزه آنلاین بود. تلگرام به‌عنوان یک شبکه و یک پیام‌رسان، حدود سه سال به‌صورت گسترده در کشور گسترش پیدا کرد. زمانی که تعداد کاربران به ۵۰ میلیون نفر رسید و رفتار کاربران نهادینه شد و عادت کاربری به‌صورت همه‌جانبه شکل گرفت، ناگهان فیلترینگ اعمال شد. مسلماً این رفتار نه تنها عادت کاربران را تغییر نخواهد داد بلکه عادت دیگری را نیز به کاربران اضافه خواهد کرد. کاربر عادت دارد که به نیاز خود برای استفاده از تلگرام که حدوداً سه سال است بخشی از زندگی اوست پاسخ دهد، پس راه‌حلی را پیدا خواهد کرد تا به این نیاز پاسخ دهد.»

عالمی موفقیت چین در تغییر رفتار کاربران را به دو دلیل می‌داند: ۱- درنظرگرفتن عادت کاربر؛ یعنی قبل از عادت کاربر به یک شبکه، جایگزین داخلی سریعا طراحی و به او عرضه می‌شود و در مرحله بعد: ۲- سیاست‌گذاری سلبی؛ یعنی مسدودسازی تمام راه‌های اتصال به شبکه‌های خارجی. به باور نویسنده، سیاست دوم زمانی موفق خواهد شد که سیاست اول موفق عمل کند. او جمهوری اسلامی را در پیاده‌سازی سیاست اول ناکام می‌بیند و در مقابل سیاست دوم نیز به گفته او، کاربران ایرانی به دورزدن فیلترینگ عادت کرده‌اند؛ چنانکه وقتی تلگرام فیلتر شد، بسیاری با فیلترشکن سراغ آن رفتند.

پرسش اصلی اما همچنان این است جمهوری اسلامی موفق می‌شود اینترنت را در ایران چینی کند؟