عملیاتی‌شدن چینی‌سازی اینترنت در ایران؟

پس از این‌که قرارداد ۲۵ ساله جمهوری اسلامی و چین بسته شد موجی از خشم در میان مردم در گرفت و در مقابل، وابستگان و حامیان جمهوری اسلامی تلاش کردند از این قرارداد صورتی مطلوب ارائه دهند. به صراحت «کمال خرازی» شخص خامنه‌ای پشت بسته‌شدن این قرارداد بود و در واقع این قراردادی بود بین خامنه‌ای و دولت چین.

اگرچه ریز جزییات این قرارداد رو نشده است و صرفا کلیاتی از آن بیرون آمده است ولی از کدهایی که داده می‌شود می‌توان برخی از جنبه‌های آن را پیش‌بینی کرد یا حدس زد. از جمله پس از بسته‌شدن این قرارداد، «محمود نبویان»، که نائب رییس کمیسیون اصل ۹۰ در مجلس شورای اسلامی است، سخن از همکاری با چینی‌ها برای اعمال حاکمیت جمهوری اسلامی بر فضای مجازی در افکند.

محمود نبویان، که پرپیدا بود تحت‌تاثیر سخنان خامنه‌ای در فروردین ۱۴۰۰ این سخنان را بر زبان می‌راند، در گفتگوی مورد نظر گفت: «در حال حاضر متأسفانه ما حاکمیتی بر فضای مجازی، موتورهای جستجوگر، پیام‌رسان‌های اجتماعی و پست الکترونیک نداریم و حاکمیت آن از دست ما خارج شده است و برای ما بسیار حائز اهمیت است که با همکاری با چینی‌ها بتوانیم بر فضای مجازی خود حاکمیت داشته باشیم و همچنین تبلت، لپ‌تاپ و موبایل تولید کنیم و با چین همکاری‌هایی در زمینه هوش مصنوعی داشته باشیم.»

خامنه‌ای نیز در یک سخنرانی در اول فروردین ۱۴۰۰ از این‌که فضای مجازی «ول» شده است از شورای عالی فضای مجازی انتقاد کرد. او مدعی شد که «دشمنان» در فضای مجازی در حال فعالیت هستند و از طرف دستگاه‌های جمهوری اسلامی فعالیت تقابلی خاصی صورت نمی‌گیرد.

گویا اکنون فضای خوبی مهیا شده است برای کسانی که هوادار بگیر و ببند بیش‌تر در فضای مجازی هستند تا بتوانند با همکاری چین سودای قطع ارتباط اینترنتی ایران با جهان را تحقق ببخشند؛ ولی مسئله این است که ردپای چینی‌سازی اینترنت در ایران را می‌توان از پیش از این قرارداد نیز یافت و این مسئله‌ای نیست که تازه از پس این قرارداد به فکر سیاست‌گذاران اینترنت در جمهوری اسلامی رسیده باشد.

نبویان به صراحت از همکاری با چینی‌ها برای کنترل بیشتر اینترنت در ایران سخن گفت
نبویان به صراحت از همکاری با چینی‌ها برای کنترل بیش‌تر اینترنت در ایران سخن گفت

پیش از این در تواناتک در قالب دو گزارش به این مسئله پرداخته شده بود که می‌توانید در این‌جا و این‌جا بخوانید. در واقع سیاست «قطع تدریجی شبکه» که توسط جمهوری اسلامی دنبال می‌شود سیاستی است که چین به صورت موفقیت‌آمیزی آن را انجام داده است. این سیاست به معنای آن است که نظام سیاسی تلاش می‌کند با ایجاد شبکه‌های ارتباطی و اجتماعی موازی و گران‌کردن استفاده از ترافیک اینترنت بین‌المللی کاربر را قانع سازد که از ترافیک داخلی استفاده کند.

البته در این‌جا یک نکته مهم وجود دارد و آن این‌که جمهوری اسلامی بر خلاف چین در ایجاد و قوام‌دهی به شبکه‌های اجتماعی موازی ناتوانی بسیاری از خود نشان داده است. به عنوان نمونه پس از فیلترینگ تلگرام، از شبکه‌های اجتماعی مختلفی همچون سروش، گپ، بله و... رونمایی شد ولی عملا همه آن‌ها پروژه‌هایی شکست‌خورده از آب در آمدند و این علی‌رغم حمایت سنگین دولتی از آنان بود. حمایتی که خود را در قالب کمک‌های مالی میلیارد تومانی نشان داده بود. تجربه تلخ سروش و به مزایده‌گذاشتن آن، که پیش از این در تواناتک بررسی شده بود، وجه نمادین شکست جمهوری اسلامی در ایجاد شبکه‌های اجتماعی موازی است.

چین در زمینه موازی‌سازی کشوری موفق بوده است. در سخن نبویان نیز به صراحت اشاره شده است که قرار است آن‌ها از تجربه چین در زمینه پیام‌رسان‌های اجتماعی استفاده کنند. به نظر می‌رسد اگر آن قرارداد کلان ۲۵ ساله به قراردادهای خردتر تقسیم شده و اجرایی شود، جمهوری اسلامی بدون شک از تجربه چینی‌ها در زمینه قطع تدریجی شبکه و جداسازی اینترنت ایران از جهان نهایت تلاش خود را خواهد کرد. باید مقابل این جریان ایستاد و به این جنبه از قرارداد نیز اعتراض کرد. به‌ویژه که دیده نشده است کسی به این سخنان محمود نبویان واکنش خاصی نشان دهد.