توجیهات آخوندی برای فیلترینگ دقیقا چیستند؟

نگاهی به فقه فیلترینگ

فیلترینگ اینترنت در ایران فقه مخصوص به خود را نیز تولید کرده است. یعنی اکنون می‌توان با ادبیاتی نسبتا گسترده از چرایی فقهی فیلترینگ اینترنت در ایران روبرو شد. استدلالاتی که به احتمال بسیار زیاد مخاطب آن افرادی از درون خود نظام هستند؛ کسانی که شاید درباره فیلترینگ دچار تردید شوند و بر ایشان این «شبهه» ایجاد شود که آیا فیلترینگ صرفا یک دستور مستبدانه حکومتی است یا اساسا بر اساس توجیهات شرعی صورت می‌گیرد.

بر این اساس است که در نشریات حکومتی و وبسایت‌هایی که تلاش می‌کنند چرایی حمایت از نظام جمهوری اسلامی و تقویت آن در ابعاد مختلف را تئوریزه کنند، می‌توان با مقالات و نوشته‌های طولانی مواجه شد که دلایل فیلترینگ گسترده اینترنت در ایران را بر می‌شمارند. در این‌جا تلاش می‌کنیم یک آشنایی کلی با این بحث برای مخاطب ناآشنا با آن ایجاد کنیم.

پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه در مطلبی که در این باره منتشر کرده است عملا دست به خلاصه‌سازی این بحث زده است و قواعد فقهی واجب‌کننده فیلترینگ را چنین برشمرده است: ۱- قاعده نفی‌سبیل ۲- ادله حرمت حفظ کتب ضاله ۳- قاعده مصلحت ۴- قاعده امر به معروف و نهی از منکر. بیان تفصیلی این قواعد و نسبت آن‌ها با فیلترینگ را می‌توانید در این‌جا بخوانید تا با ذهنیت حاکم بر محدودکنندگان اینترنت در ایران بیشتر آشنا شوید. 

نکته جالب‌توجه در این مطلب این است که نویسندگان تلاش کرده‌اند تمام منافذ احتمالی را پیشاپیش ببندند و از این رو خودشان این شبهه را مطرح کرده‌اند که با توجه به اینکه برخی از «سایت‎های انحرافی، مشتمل بر مطالب مفید علمی هستند و فیلترنمودن این دسته از سایت‎ها بخاطر منافع زیاد علم، موجب ضرر هستند»، آیا همچنان فیلترینگ مشروعیت فقهی خود را حفظ می‌کند؟ و خود نیز در پاسخ گفته‌اند«با توجه به اینکه فیلترنکردن این دسته از سایت‎ها مخالف با مصلحت و مستلزم سلطه دشمنان اسلام و پیامدهای منفی زیادی است، حامل ضرری به مراتب بیش‌تر از ضرر فیلترنمودن این دسته از سایت‎ها است و در دوران امر بین دو ضرر، به ضرر کم‌تر؛ یعنی فیلترنمودن این دسته از سایت‎های انحرافی اخذ می‎شود.»

احتمالا برای بسیاری از مخاطبان عادی این پرسش ایجاد می‌شود که اگر فیلترینگ چنین پشتوانه‌های فقهی سفت و سختی دارد پس از خود خامنه‌ای تا این همه فعال حزب‌اللهی در سایت‌های فیلترشده مثل توییتر و اینستاگرام و… چه می‌کنند؟ برای آن هم توجیه فقهی وجود دارد. به گفته آنان برای «مبارزه با دشمن» حضور در این فضا مجاز است! البته برخی از فعالان برجسته در حوزه تئوریزه‌کردن فیلترینگ، اصل حضور نیروهای «حزب‌اللهی» در فضای مجازی را فقط از دو باب «جهت‌گیری علیه دشمن» و «قاعده اضطرار» مجاز می‌دانند و بر این باور هستند که نباید برای مردم ظرفیت‌های فضای مجازی را تبلیغ کرد و این فضا را در اختیار عموم قرار داد.

کمتر پدیده نوینی است که جمهوری اسلامی برای آن تنظیم فقهی صورت نداده باشد
کم‌تر پدیده نوینی است که جمهوری اسلامی برای آن تنظیم فقهی صورت نداده باشد

«علی نهاوندی» - رییس سابق مرکز پژوهش‌های صداوسیما - در این باره می‌گوید: «شبکه‌های اجتماعی یک ابزار صرف نیستند بلکه فضای نرم‌افزاری قاعده‌مند است. نمی‌توان شبکه‌های اجتماعی را آلت مشترک دانست که بخشی از آن حلال و بخشی حرام است؛ بنابراین تنها در صورت اضطرار است که می‌توان از شبکه‌های اجتماعی استفاده کرد. ... از نظر فقه جزئی همچنین فقه کلان، حکومت مکلف به مهارکردن و سالم‌سازی و اشراف اطلاعاتی و محتوای فضای مجازی است.»

شاید برخی از مخاطبان نیز این‌گونه با این بحث روبرو شوند که چنین نگاهی فقط در مجامع آخوندی خریدار دارد ولی نکته این است که نگاه فقهی به فیلترینگ در اجرایی‌ترین مسائل مربوط به اینترنت در ایران نفوذ دارد. «جواد جاویدنیا» - دبیر فعلی کارگروه فیلترینگ - در مقاله‌ای در سال ۱۳۹۵ در توجیه فقهی فیلترینگ - که از آن به عنوان پالایش یاد می‌کند - این‌گونه نوشته است: «البته در موضوع اصل جواز شرعی اعمال پالایش مقالات و پایان‌نامه‌هایی نوشته شده که جملگي دلالت بر جواز شرعی اين امر داشته‌اند و مي‌توان گفت که اين امر از بديهيات عقلی است که بنای عقال نيز با وجود مخاطرات جدی همه‌جانبه در فضای مجازی حکم می‌کند که نبايد در فضای مجازی دسترسی به هر مطلبی برای هر شخصی آزاد باشد.»

ولی یک پرسش کوتاه؛ چنین توجیهات آخوندی در توجیه فیلترینگ چه اندازه نزد عقل سلیم ایرانیان خریدار دارد؟!