پروژه «نظام هویت معتبر»؛ شهوت نظام برای تسلط بر کاربران ایرانی

اساسا یکی از انتقادهای همیشگی مقامات جمهوری اسلامی از شبکه بسیار محبوب تلگرام این بود که اجازه دسترسی مقامات رژیم به داده‌های کاربران را نمی‌داد. این ناتوانی در مدیریت داده‌های تلگرام چنان مقامات را آزار داده بود که پس از نقش‌آفرینی بی‌بدیل تلگرام در هماهنگی تظاهرات سراسری دی‌ماه ۹۶، آنان زمینه‌چینی کردند و در نهایت در اردیبهشت ۹۷ تلگرام را علی‌رغم استفاده چهل‌میلیون کاربر ایرانی از آن، فیلتر کردند.

در واقع یکی از علاقمندی‌های اصلی و محوری مسئولان سایبری جمهوری اسلامی این است که بتوانند روی هویت کاربران فضای مجازی در ایران و داده‌هایی که توسط آنان تولید می‌شود اشراف کامل داشته باشند. یعنی نه فیلترینگ گسترده شبکه‌های اجتماعی و وبسایت‌ها و نه شناسایی کاربران «مجرم» توسط پلیس فتا و دیگر نهادهای امنیتی و شبه‌امنیتی، نتوانسته است شهوت تسلط بر بود و نبود فضای مجازی در ایران را بخواباند و نیروهای امنیتی در ایران همچنان در جستجوی دسترسی بیش‌تر به هویت کاربران و محتواهای تولیدی توسط آن‌ها هستند.

همان‌طور که می‌دانیم در توییتر فارسی و حتی در دیگر شبکه‌ها همچون اینستاگرام، بسیاری از کاربران به علت خطرات امنیتی از طرف نظام، به صورت ناشناس حضور پیدا می‌کنند و یا حتی اگر با نام واقعی خود حضور دارند، تلاش می‌کنند با استفاده از امکاناتی همچون غیرعمومی‌کردن اکانت شخصی - که در توییتر و اینستاگرام قابلیت نرم‌افزاری آن وجود دارد - از ورود اغیار به صفحه خود و دسترسی به داده‌های صفحه جلوگیری کنند. پروژه هویت آنلاین یا «نظام هویت معتبر در فضای مجازی» دقیقا این احساس امنیت را نشانه گرفته است.

البته جمهوری اسلامی مدعی‌ست در تلاش برای انجام این کار است تا بتواند از فیلترینگ گسترده و یکسان جلوگیری کند و نیازهای هر گروه را مدیریت کند؛ یعنی تلاش کند فیلترینگ را هدفمندشده‌تر پیش ببرد. چنانکه وزارت ارتباطات در سال ۱۳۹۳ اعلام کرده بود«منظور از تعیین هویت کاربران یعنی دسته‌بندی افراد به گروه‌های اساتید، دانشگاه‌ها، دانشجویان، کسبه و سایر اصناف تا بتوان موارد مورد نیاز هر گروه را مدیریت کرد.» در همان سال «محمود واعظی» - وزیر وقت ارتباطات - صراحتا گفته بود که تلاش این وزارتخانه این است که در ایران هیچ کاربری «بدون هویت» نباشد.

تصویری از جلسه شورای عالی فضای مجازی
تصویری از جلسه شورای عالی فضای مجازی 

در اسفند ۱۳۹۷ نیز «ابولحسن فیروزآبادی» - دبیر شورای عالی فضای مجازی - این طرح را «سند هویت معتبر در فضای مجازی» نامید و صراحتا گفت که اگر این طرح پیاده شود، هویت کاربران اینترنت در ایران شناسایی می‌شود و میزان اطلاعات مورد نیاز بر اساس مشخصات هویتی فرد به او ارائه می‌شود؛ یعنی هدفمندکردن فیلترینگ. در آبان ۹۸ نیز همین شورا عملا دستورالعمل «نظام هویت معتبر در فضای مجازی» را ابلاغ کرد؛ سندی که بر اساس آن«برای هر نوع تعامل فنی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اداری میان اشخاص و گروه‌‏ها به هویت معتبر نیاز بوده و شکل‌گیری نظام قابل‌اطمینان برای هویت در فضای مجازی کشور ضروری اعلام شده است». در بخشی از این ابلاغیه عملا بر نقش «تامین‌کنندگان شناسه» که مسئول تامین اطلاعات موجودیت‌های مجازی هستند تاکید شده است؛ به عبارت ساده‌تر کسانی مسئول هستند که اطلاعات کسانی که پشت یک اکانت نشسته‌اند را کسب کنند و البته بخشی دیگر از مسئولیت هم بر عهده کسانی‌ست که اطلاعات دریافتی را اعتبارسنجی کنند!

ولی با این حال برخی از کارشناسان پروژه هویت آنلاین را دارای هدفی بالاتر از فیلترینگ هدفمند هم می‌دانند. آن‌ها بر این باور هستند که پروژه هویت آنلاین تلاش دارد بر زندگی آنلاین کاربران ایرانی تسلطی تام و تمام پیدا کند گرچه تحقق آن را بسیار سخت می‌دانند؛ به عنوان نمونه «امین ثابتی» بر این باور است که اگرچه دولت چین توانسته است تا حدی این پروژه را با موفقیت جلو ببرد ولی جمهوری اسلامی خیلی به سختی بتواند این کار را جلو ببرد. به باور ثابتی این پروژه یک زیرساخت عظیم می‌طلبد که احتمالا از توانایی جمهوری اسلامی خارج است. ثابتی این را ناشی از عدد بسیار بالای کاربران اینترنت در ایران می‌داند که نزدیک به ۵۰ میلیون تن را شامل می‌شود.

ضمن اینکه به باور این کارشناس امنیت دیجیتال، اگر این پروژه محقق شود به علت ثبت و ضبط داده‌های کاربران، جدای از دسترسی حکومت جمهوری اسلامی به داده‌های کاربران، همیشه امکان دسترسی به داده‌های آن‌ها توسط هکرها نیز وجود دارد. او مثال می‌زند که تصور کنید فردی بخواهد درباره بیماری خود در اینترنت جستجو کند و در عین ‌حال نخواهد کسی از بیماری او مطلع باشد؛ در قالب این پروژه، به علت ثبت و ضبط داده این فرد، این خطر همیشه وجود دارد که یک هکر اطلاعات خصوصی او را فاش کند.

باید منتظر ماند و دید این پروژه به کجا می‌انجامد.