فضای مجازی، فیلترینگ، کرونا

در روزهای آغازین فروردین ۱۳۹۹ و طی اوج‌گیری بحران گسترش ویروس کرونا در ایران، وزیر ارتباطات جمهوری اسلامی دیداری با «فعالان شبکه‌های اجتماعی» داشت و در آن جلسه از اقدامات وزارت ارتباطات برای «تامین اینترنت در قرنطینه خانگی» سخن گفت. او در این دیدار به دو نکته اشاره کرد که بیش از پیش نشان داد چگونه اینترنت در ایران موضوعی کاملا سیاسی است و حتی فردی امنیتی چون «محمدجواد آذری جهرمی» - وزیر ارتباطات کنونی - که سابقه امنیتی نیز دارد توان تغییر بعضی از سیاست‌ها را ندارد.

آذری جهرمی به گفته خود، نخست، خبر از ارسال «درخواست تمدید و ارائه اینترنت رایگان» به «سازمان ملی مقابله با کرونا» داد که با این درخواست موافقت نشد. نکته دوم و مهم‌تری که او اشاره کرد درباره فیلترینگ «تلگرام، توییتر و فیس‌بوک» بود؛ او با اشاره به آزادی برخی از زندانیان طی بحران کرونا، به مقایسه شبکه‌های اجتماعی فیلترشده با این زندانیان پرداخت و مدعی شد این شبکه‌های اجتماعی همچون زندانیانی هستند که آزادی آن‌ها در بحران کرونا «گریزناپذیر» است. او در ادامه ولی تاکید کرد که اختیاری در این زمینه ندارد.

اگرچه می‌توان گفت در این زمینه حق تا حدود زیادی با آذری جهرمی است و کمیته فیلترینگ، با عنوان «کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه» زیر نظر قوه قضاییه - و عملا زیر نظر خامنه‌ای - فعالیت می‌کند، یکی از پرسش‌ها این است که چرا مقام بالادست آذری جهرمی، یعنی حسن روحانی، در آذر ۱۳۹۶ طی وعده‌ای دروغ به مردم گفت که دست وزیر ارتباطات روی دکمه فیلترینگ نمی‌رود؟ مگر حسن روحانی در مقام رییس‌جمهور عضو شورای عالی فضای مجازی نیست؟ مگر حسن روحانی نمی‌دانست فیلترینگ شبکه‌های اجتماعی از حوزه اختیارات وزارت ارتباطات خارج است؟ این وعده دروغ از چه برمی‌آمد؟

در این میان و علی‌رغم اذعان وزیر ارتباطات به ناتوانی برای رفع فیلترینگ، فعالان داخلی و حتی نهادهای بین‌المللی نیز بیش از پیش پیگیر مسئله رفع فیلترینگ هستند. به عنوان نمونه می‌توان به بیانیه‌ای اشاره کرد که سازمان «آرتیکل ۱۹» در زمینه بحران کرونا در ایران صادر کرد و در بخشی از آن به موانع گسترده و فراوان در راه آزادی اینترنت در ایران پرداخت و در آن مشخصا خواستار رفع فیلتر تلگرام شد.

آذری جهرمی می‌گوید در زمینه فیلترینگ اختیاری ندارد
آذری جهرمی‌ می‌گوید در زمینه فیلترینگ اختیاری ندارد

 در بخشی از این بیانیه آمده است:«یکی از مشکلات دیگری که همزمان با بروز این ویروس خودش را نمایان کرده است، محدودیت‌ها برای گردش آزاد اطلاعات است... با وجود این چنین آمار بالای تلفات مرگ و میر (حتی بیش‌تر از چین – به نسبت مبتلایان) دولت ایران باید اقدام فوری برای دسترسی به اطلاعات آنلاین بکند و تمامی محدودیت‌ها را بردارد. شبکه‌های اجتماعی مانند تلگرام با کانال‌هایی که میلیون‌ها کاربر دارند همچنان یکی از منابع اصلی دسترسی به اخبار در ایران است. تلگرام در آپریل ۲۰۱۸ فیلتر شد و باید با توجه به وضع بحرانی موجود فیلترینگ آن رفع شود.»

نکته جالب‌توجه در این میان این است که حتی چهره‌های داخل کشور، غیرسیاسی و نزدیک به حکومت نیز خواهان رفع فیلترینگ - خصوصا تلگرام - شده‌اند. به‌عنوان نمونه می‌توان به یادداشتی از «حجت‌الله عباسی» اشاره کرد که در مطلبی در وبسایت ایرنا - که خبرگزاری جمهوری اسلامی محسوب می‌شود - فیلترینگ تلگرام را «قصه پرغصه» دانست که «دستاورد مثبت» برای جمهوری اسلامی نداشت. او برای اثبات سخن خود به این نکته اشاره کرد که حتی پس از فیلترینگ تلگرام نیز شهروندان ایرانی در استفاده از این پیام‌رسان اصرار ورزیدند و این‌بار با فیلترشکن از آن بهره بردند. او تلگرام را «فضای دوم زندگی ایرانیان» دانست.

حجت‌الله عباسی که خود را به عنوان دکترای مدیریت رسانه معرفی می‌کند درباره ضرورت رفع فیلترینگ و بحران کرونا نوشت«برای کاهش خسارات ناشی از کرونا، ضرورت دارد دولت بدون فرصت‌سوزی به کمک مردم بشتابد و با پیگیری تعلیق فیلترینگ تلگرام و شبکه‌های اجتماعی توئیتر و فیس‌بوک، گامی کوچک در کاهش خسارات ناشی از این بحران اجتماعی بردارد. تعلیق تلگرام می‌تواند جان دوباره‌ای به مشاغل و کسب وکارهای آنلاین بخشیده و خسارات واحدهای تجاری را کمتر کند.»