پروژه «نهی از منکر» در فضای مجازی

تلاش جدی جمهوری اسلامی برای «نهی از منکر» در فضای مجازی

«سلام و خسته نباشید. من به خاطر کاری شبکه اجتماعی اینستاگرام رو نصب کردم ولی اصلا جاهایی که احتمال بدم تصاویر درستی نیست به صورت عمدی نمیرم... من گاهی اوقات که توی فیلم‌ها خانوم‌های بازیگری رو میبینم که آرایش دارن و یا حدودی که خدا خواسته رعایت نکردن، با اینستاگرام اسمشونو پیدا میکنم و با احترام کار درست رو بهشون میگم، در این میان کسای دیگه هم جلوی چشمم میان که افراد عادی هستن اما اون‌ها هم توی عکساشون رعایت نکردن، به صفحه اونا هم میرم و با احترام بهشون میگم در واقع امر به معروف میکنم ولی سعی میکنم با لحن خوبی باشه… اما بعضی از اونا احساس میکنم فکر میکنن آشنا هستم یا فکر میکنن میخوام سرک بکشم توی زندگیشون... حالا خواستم بدونم این کار من درسته؟ و باعث نمیشه که اونا به آشناهاشون شک کنن و باهاش لج بیفتن و بینشون خراب بشه؟ یا کارشون رو بدتر کنن؟ خواستم بگم اگر اینستاگرام رو پاک کنم وظیفه این کار از گردنم برداشته میشه؟ یا اصلا این کاری که میکنم وظیفم هست یا خیر؟ ممنون»

این نقل‌قول نسبتا طولانی در این گزارش آورده شد برای اینکه بتوان باب بحث مورد اشاره را به خوبی گشود؛ «امر به معروف و نهی از منکر» در فضای مجازی. پیشاپیش از یک پندار خطا در این زمینه باید پرهیخت؛ اینکه این بحث، صرفا در یک وبسایت حاشیه‌ای یا از زبان فرد - به اصطلاح - تندرویی بیان شده است و به اصطلاح، موردی بوده است.

بلکه حتی نهادهای رسمی - همچون ستاد امر به معروف و نهی از منکر - در این زمینه فعال هستند و بابت این کار بودجه رسمی دریافت می‌کنند. آن‌ها به فعالیت در حوزه خود نیز رضایت نمی‌دهند و حتی تلاش می‌کنند قوه قضاییه را تشویق کنند که علیه «خاطیان» احکام شدیدتری وضع کند و هزینه «اهانت به مقدسات» را بالاتر ببرند؛ از جمله در همین فروردین ۹۹، آن‌ها خواستار مقابله با «صبا کمالی» - بازیگر تلویزیون و سینما - به بهانه یک پست اینستاگرامی شدند. نام «جلیل محبی» که دبیر این ستاد است، در صدر امضاکنندگان وجود دارد

بحث از امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی حتی به سطوح دانشگاهی نیز رفته است و در سطح مقالات علمی - پژوهشی (که بالاترین درجه و رتبه مقالات دانشگاهی در ایران کنونی است) صراحتا درباره امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی، قلمفرسایی‌های فراوانی صورت می‌گیرد؛ قلمفرسایی‌هایی که سخت بتوان تصور کرد منافع مادی و غیرمادی خاصی پشت آن وجود نداشته باشد.

به عنوان نمونه مقاله‌‌ای در نشریه علمی - پژوهشی «حکومت اسلامی» منتشر شده است که یکی از نویسندگان آن، درجه استادی در دانشگاه مازندران دارد. در این مقاله به این پرسش‌ها پرداخته شده است: «آیا مقتضای امر به معروف می‌تواند قطع اینترنت را به دنبال داشته باشد؟ آیا احتمال شرطیت تأثیر که در بسیاری از مواقع مفقود است، می‌تواند موجب سقوط وجوب امر به معروف و نهی منکر در فضای مجازی شود؟ آیا مراتب سه‌گانه امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی، همچون نوع سنتی از آن واجب است؟ بر فرض وجوب امر به معروف در فضای مجازی، آیا ظرف تحقق امر به معروف و نهی از منکر اختصاص به فضای سنتی و واقعی دارد یا اینکه علاوه بر آن، امکان اجرای مراتب آن در فضای سایبری و اینترنتی نیز می‌باشد؟»

نمونه‌ای از تبلیغات جمهوری اسلامی در زمینه نهی از منکر در فضای مجازی
نمونه‌ای از تبلیغات جمهوری اسلامی در زمینه نهی از منکر در فضای مجازی

مقاله مورد اشاره متعلق به سال ۱۳۹۴ است؛ یعنی ۴ سال پیش از آبان ۹۸ و قطع اینترنت سراسری در ایران. اینکه بحث از قطعی اینترنت - جزیی یا سراسری - به علت نقض هنجارهای دینی در مباحث دانشگاهی و پژوهشی در ایران مطرح شده است خود به خوبی می‌تواند نشان دهد که اساسا تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران اینترنت در کشور در چه فضای فکری زیست می‌کنند. 

همین پرسش - یا به تعبیر مطلوب مذهبی‌ها - «شبهه‌»ای که در آغاز گزارش نقل شده است، برگرفته از وبسایت «پرسمان» است که وبسایتی در گستره فعالیت‌های نهادی - مجازی رهبر جمهوری اسلامی است و نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه‌ها آن را اداره می‌کند. چنانکه خود این پایگاه خود را اینگونه تعریف می‌کند: «اداره مشاوره و پاسخ وابسته به معاونت آموزشی و پژوهشی استادان و دروس معارف اسلامیِ نهاد نمایندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه‌ها.»

همین وبسایت در پاسخ طولانی خود به آن پرسش، امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی را صراحتا یک «فریضه دینی» می‌داند و می‌گوید«در صورتی که بتوان فضای مجازی را به عنوان بازتابی از عملکردهای جهان واقعی دانست، بدون شک امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی نیز از جمله فرائض دینی است.»

جمهوری اسلامی آن اندازه در این مسئله جدی است که در سال ۱۳۹۶ با حضور بیش از ۱۶۰ «پژوهشگر» خارجی و داخلی، یک «کنفرانس بین‌المللی» در این زمینه برگزار کرد؛ کنفرانسی که «دانشگاه مجازی المصطفی» آن را برگزار کرد. «دانشگاه»ی که زیر نظر جامعه‌المصطفی در قم فعالیت می‌کند، مدرکش مورد تایید وزارت علوم و تحقیقات است و زیر نهادی فعالیت می‌کند که در بودجه سال ۹۹ بیش از ۳۰۰ میلیارد از بودجه کشور به آن اختصاص یافت. نهادی که مسئولیت تربیت طلاب خارجی و تبلیغ مذهبی در خارج از ایران را بر عهده دارد.

در واقع جمهوری اسلامی در راستای خصایص اسلام‌گرایانه و تمامیت‌خواهانه خود، به «امر به معروف و نهی از منکر» در خیابان‌ها رضایت نمی‌دهد و تلاش می‌کند گستره تلاش خود در این حوزه را تا فضای مجازی نیز ببرد. جمهوری اسلامی در پیاده‌سازی ایده‌های خود بسیار جدی است.