فضای مجازی ایرانی و سال پرحاشیه ۹۸

بدون شک سال ۱۳۹۸ از پرحادثه‌ترین سال‌های اخیر برای ایرانیان به حساب می‌آید. در ادامه مروری می‌کنیم بر اتفاق‌هایی که سال گذشته در حوزه اینترنت و فضای مجازی رخ داد.

فضای مجازی و سیل ۹۸؛ بازداشت فعالان به «جرم» اطلاع‌رسانی!

در سال ۹۸ آزار و اذیت فعالان فضای مجازی در ارتباط با مسئله سیل گسترده در کشور و ناکارآمدی قابل توجه حکومت آغاز شد. حکومت که توان اقناع عمومی نداشت مانند همیشه تصمیم به مقابله امنیتی گرفت. از جمله جواد جاویدنیا از بازداشت فعالان مجازی به خاطر گزارش از سیل‌ فروردین خبر داد. معاون دادستان کل کشور در امور فضای مجازی با اشاره به مطالب منتشرشده در فضای مجازی پس از وقوع سیل، گفت: «معاونت فضای مجازی دادستان کل کشور از پلیس فتا خواسته تا ضمن رصدکردن شایعات منتشرشده، با تولیدکنندگان و منتشرکنندگان اخبار دروغ برخورد کند.»

محمدجعفر منتظری، دادستان کل جمهوری اسلامی، نیز گفت که انتشار شایعات در فضای مجازی «اخلال در امنیت کشور» است و افزود: «با شناسایی منابع انتشاردهنده اخبار دروغ، برخورد لازم با آن‌ها صورت خواهد گرفت و هماهنگی‌هایی میان دادستانی کل کشور با وزارت کشور و نیروی انتظامی صورت گرفته است.»

سرهنگ رامین پاشایی، معاون اجتماعی پلیس فتا، نیز اعلام کرد: «با افرادی که بخواهند با انتشار شایعه در خصوص حوادث سیل اخیر در فضای مجازی باعث تشویش اذهان عمومی و برهم‌زدن آرامش جامعه شوند برخورد قانونی می‌شود.»

دست به کار شدند و تهدید خود را عملی کردند. پلیس فتای جمهوری اسلامی از بازداشت ۵ نفر به جرم «شایعه‌سازی درباره سیل» خبر داد و گفت این افراد «مدیران کانال‌های فضای مجازی» بودند.

کرونا
فرمول واکسن کرونا از دید مسئولان جمهوری اسلامی!، طرحی از بهنام محمدی

فضای مجازی و کرونا در ایران؛ سناریوی تکراری

فشارها و تهدیدها، در ماه‌‌های پایانی سال ۹۸ نیز در مسئله کرونا رخ داد. خبر شیوع این ویروس در ایران پیش از انتخابات منتشر شد؛ آن هم در حالی که رسانه‌های جمهوری اسلامی بیش از سه هفته آن را مخفی کردند.

کرونا به سرعت به بحرانی جدی در ایران تبدیل شد و تعجب‌آور نبود که باز هم مسئولان جمهوری اسلامی فضای مجازی را مقصر نابسامانی‌ها و بحران بدانند. پلیس فتای ناجا با دستور مراجع قضایی اقدام به دستگیری فعالان در فضای مجازی کرد. رئیس پلیس سایبری کشور از رصد گسترده فضای مجازی و تشکیل کارگروه ویژه در این پلیس برای مقابله با آنچه «شایعه‌سازان» خواند، خبر داد و اعلام کرد ۲۴ نفر بازداشت و تحویل مراجع قضایی شدند. همچنین او از احضار ۱۱۸ نفر در این زمینه خبر داد که برخی از آن‌ها با تذکر و ارشاد، اظهار ندامت کردند.

۲۳ اسفند ۱۳۹۸ سازمان اطلاعات سپاه استان فارس نیز اعلام کرد ۱۵۰ نفر به اتهام «انتشار شایعات مرتبط با ویروس کرونا» شناسایی و بازداشت شده‌اند.

سحر تبر
سحر تبر، به دلیل انتشار عکس‌ها و فیلم‌های خودش بازداشت شد

فشار سنگین بر فعالان فضای مجازی، حتی غیرسیاسی‌ها!

نباید گمان کرد که کار به بازداشت فعالان خلاصه می‌شود. برای آنان احکام سنگین صادر می‌شود یا ممکن است به گونه‌ای تراژیک جان خود را از دست بدهند. ستار بهشتی را از یاد نبرده‌ایم که تنها به علت مطالب وبلاگ خود زیر دست شکنجه‌گران کشته شد. علیرضا شیرمحمدعلی نیز که به علت فعالیت در فضای مجازی دستگیر شده بود، ۲۰ خرداد ۱۳۹۸ در زندان به طرز مشکوکی به دست زندانیان خطرناک کشته شد. وی به خاطر مطالبی که در فضای مجازی به اشتراک می‌گذاشت در ۲۴ تیرماه سال ۱۳۹۷ بازداشت شده و به اتهام «توهین به مقدسات»، «توهین به رهبری» و «تبلیغ علیه نظام» به هشت سال زندان محکوم شده بود.

در ادامه این رویکرد امنیتی به فضای مجازی است که سه پزشک در مشهد به اتهام توهین در فضای مجازی به عباس تبریزیان - آخوندی که کتاب مرجع پزشکی هاریسون را به آتش کشید - به ۶۰ ضربه شلاق محکوم شدند.

انگار داستان موش و گربه در جریان است. چنانکه غلامرضا طالعی، دادستان کاشمر، در اظهارنظری عجیب و حیرت‌انگیز گفته بود: «فضای مجازی را عمدا باز گذاشتیم تا همه افراد شناسایی شوند!»

نکته مهم دیگر این‌که دستگیری و تهدید فقط به کاربرانی که در زمینه‌های اجتماعی و سیاسی فعالیت دارند محدود نمی‌شود. برای نمونه، انتشار اعتراف‌های اجباری کاربری با نام «سحر تبر» - که در اینستاگرام شناخته‌شده است - با واکنش‌های زیادی همراه بود. از جمله یکی از کاربران نوشت: «چقدر بین مردم باید شکست خورده باشی که از سحر تبر اعترافات تلویزیونی پخش کنی. معلوم نیست فتوشاپ کردن عکس‌هاش یا گریم‌هاش کدام پایه‌های نظام رو لرزونده و هی تاکید داشتن تتوها و جای زخم‌هاش رو نشون بدن!»

بر اساس چنین جریان غم‌انگیزی بود که سازمان گزارشگران بدون مرز ایران را در یک لیست ویژه قرار داد. این سازمان به مناسبت «روز جهانی مبارزه با سانسور سایبری» نام ۲۰ نهاد دولتی و غیردولتی را به عنوان «بدترین سرکوبگران سایبری» منتشر کرد که از تکنولوژی دیجیتال برای جاسوسی و آزار روزنامه‌نگاران استفاده می‌کنند. «شورای عالی فضای مجازی» ایران - که زیر نظر علی خامنه‌ای فعالیت می‌کند - در این فهرست وجود دارد.

آدم‌فروش‌های مجازی!
آدم‌فروشی‌های مجازی، طرحی از بهنام محمدی

مسدودشدن حساب اینستاگرام مسئولان جمهوری اسلامی

نکته جالب توجه دیگر در سال ۹۸، بسته‌شدن صفحات مسئولان جمهوری اسلامی در برخی شبکه‌های پرطرفدار اجتماعی بود. در ۲۷ فروردین ۱۳۹۸ بود که اینستاگرام حساب کاربری انگلیسی‌ شخص خامنه‌ای و برخی از فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را بست. گفته شد حساب فارسی خامنه‌ای در اینستاگرام نیز بسته خواهد شد. همچنین گویا مدیریت فیس‌بوک به کارکنان‌اش دستور داده است حساب‌های کاربری اعضای رسمی سپاه پاسداران را مسدود کنند.

اعمال فیلترینگ و اینترنت ملی 

در حالیکه یوتیوب، توییتر، تلگرام و سایت‌ها و سرویس‌های زیادی در ایران فیلتر هستند، مسئولان جمهوری اسلامی بارها گفته‌اند که اینستاگرام - محبوب‌ترین شبکه اجتماعی میان ایرانی‌ها - را فیلتر خواهند کرد. پس از اینکه اینستاگرام  صفحه سپاهیان «تروریست» جمهوری اسلامی را بست، جمهوری اسلامی بار دیگر تهدید کرد که این شبکه مجازی را فیلتر می‌کند.

برای مثال جواد جاویدنیا، معاون امور فضای مجازی دادستان کل کشور، در همین رابطه گفت: «در این شرایط اعلام می‌کنیم اگر راهی به جز فیلترینگ باقی مانده اعلام کنند و دولت به آن ورود کند و بر آن اعمال حاکمیت شود اما اگر راهی باقی نمانده، چاره‌ای جز فیلترشدن اینستاگرام نیست.» سردار نقدی، معاون هماهنگ‌کننده کل سپاه، نیز خبر از اینترنت «ملی» داد و در اظهارنظری عجیب گفت: «ملی‌کردن فضای مجازی از ملی‌کردن صنعت نفت دارای اهمیت بسیاری بیش‌تری است!»

بریز و بپاش وزیر جوان برای زوج‌های جوان!‎
بریز و بپاش وزیر جوان برای زوج‌های جوان، طرحی از رضا عقیلی

دولت فیلترینگ، فیلترشکن می‌فروشد!

یازدهم شهریور آذری جهرمی در صحن علنی مجلس از تجارت چندصد میلیاردی فروش فیلترشکن در ایران اظهار گله کرد و خواستار «قانونی‌شدن» فروش فیلترشکن در ایران شد! وزیری که وعده داده بود «دستش روی دکمه فیلترینگ نرود» حالا خواستار کسب اجازه برای فروش فیلترشکن شده بود!

یکی دیگر از طرح‌های جهرمی اعمال «فیلترینگ طبقه‌بندی‌شده» است. چنانچه در جریان قطعی اینترنت در آبان تعداد محدودی از خبرنگارها و فعالین فضای مجازی، اینترنت بدون فیلتر داشتند. این طرح، یعنی مردم عادی اینترنتی محدود داشته باشند و برخی افراد خاص به اینترنت آزاد دسترسی داشته باشند؛ امری که خود نقض آشکار آزادی بیان و حقوق بشر است.

رسوایی جاسوسی اپلیکیشن‌های جمهوری اسلامی

در سال ۱۳۹۸ جاسوسی‌های برخی اپلیکیشن‌های متعلق به جمهوری اسلامی نیز برملا شد. گوگل‌پلی ۵ اردیبهشت ۱۳۹۵ تلگرام طلایی و هاتگرام را به دلیل جاسوسی حذف کرد. پیش‌تر وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی نیز از حکومتی بودن یکی از این برنامه‌ها گفته بود: «تلگرام طلایی متعلق به جمهوری اسلامی ایران است و اکنون ۲۵ میلیون عضو دارد و قانونی است.»

گوگل همچنین در روز ۲۰ اسفند ۱۳۹۸ یک برنامه اندرویدی را - که دولت ایران به‌منظور آزمایش و ردیابی بیماری کووید ۱۹ یا کرونا ویروس تولید کرده بود - به دلیل جاسوسی‌بودن آن، از فروشگاه گوگل‌پلی حذف کرد.

اخراج از اینستاگرام!
اخراج از اینستاگرام!، طرحی از بهنام محمدی

اختلال و قطعی اینترنت

روزهای ۶ و ۲۵ تیرماه ۱۳۹۸ اختلال‌هایی در اینترنت رخ داد. درباره این اتفاق در ۲۵ تیر گفته شد در روز کنکور سراسری، با هدف لونرفتن سوالات این آزمون، اینترنت در ۲۱۰ نقطه کشور قطع شد.

ولی ایران برای نخستین بار یک قطعی گسترده اینترنت را نیز تجربه کرد که ضررهای هنگفتی حتی به خود حکومت وارد کرد. همزمان با سرکوب گسترده معترضان - که در تظاهراتی سراسری به خیابان‌ها ریخته بودند - حکومت اینترنت را از ساعت ۱۸ روز شنبه ۲۵ آبان قطع کرد و عمده خبرگزاری‌ها و سایت‌های داخل ایران نیز از کار افتادند. ابتدا اعلام شد مصوبه شورای امنیت کشور برای قطع اینترنت تنها برای ۲۴ ساعت است، اما قطعی اینترنت ۵ روز ادامه داشت.

۳۰ آبان وزارت ارتباطات اعلام کرد که کاربران ایرانی به طور «تدریجی» و «در برخی استان‌ها» دوباره به اینترنت دسترسی پیدا خواهند کرد. به گزارش نت‌بلاکز سطح دسترسی از حدود ۵ درصد در تاریخ ۳۰ آبان به ۱۰ درصد رسیده بود. اما قطعی اینترنت در بعضی نقاط مثل سیستان و بلوچستان، بیش از دو هفته ادامه داشت.

آذری جهرمی درباره قطعی اینترنت آبان گفت:«کشورهای دیگه هم به دلیل مسائل امنیتی اینترنت را قطع می‌کنند. اصلا حق قطع‌کردن اینترنت در جهان به رسمیت شناخته شده!» در نهایت دولت حسن روحانی تلاش کرد قطعی اینترنت را قانونی کند. طرح دو‌فوریتی مجلس با عنوان «الزام دسترسی به خدمات اینترنتی» نیز تلاشی برای قانونی‌کردن قطعی اینترنت و تسریع راه آن بود.

در پنجم دی، همزمان با مراسم چهلم کشته‌شده‌های تظاهرات سراسری آبان، اینترنت تلفن همراه در چند استان «به دستور مراجع امنیتی» قطع شد. همچنین قطع ترافیک بین‌الملل خطوط تلفن‌های همراه در استان‌های البرز، کردستان، زنجان و شیراز اعمال شد.

راه‌اندازی گردان‌های سایبری

فعالیت نیروهای سایبری در شبکه‌ های اجتماعی پرطرفدار نیز صورتی تقریبا رسمی پیدا کرده است. نکته تلخ این‌که، در حالی که پلتفرم‌های پرطرفدار جهان مانند یوتیوب، توییتر و تلگرام در ایران فیلتر هستند و فعالین فضای مجازی با تهدیدهای بسیاری مواجه‌اند، حکومت با هزینه‌های میلیاردی سعی می‌کند فضای مجازی را تحت کنترل خود درآورد. غلامرضا سلیمانی، فرمانده بسیج، شانزدهم شهریورماه از ساماندهی ۱۰۰۰ گردان سایبری در سطح کشور با حضور نیروهای انقلابی در شبکه‌های اجتماعی خبر داد.

وعده‌های توخالی آذری جهرمی

در آخر مروری کنیم بر وعده‌های آذری جهرمی در فضای مجازی که هیچ کدام محقق نشدند. او گوشی ایرانی داد، وعده اندروید ایرانی داد، وعده بومی‌سازی زبان برنامه‌نویسی داد، وعده ماشین هوشمند بدون سرنشین ایرانی داد و وعده پرتاب ماهواره و ارسال فضانورد به فضا داد. اما این وعده‌ها یا محقق نشدند یا شکست خوردند.

وزیر ارتباطات جمهوری اسلامی در فضای مجازی، به‌خصوص توییتر، خیلی سعی کرد روی پروژه جمع‌آوری شرکت‌های «ارزش افزوده» سرمایه‌گذاری کند و از این طریق برای خود اعتبار بخرد و خود را از سیستم فاسد جمهوری اسلامی جدا کند، اما این وعده هم همچون دیگر وعده‌هایش عملی نشد و همچنان این شرکت‌ها روزانه میلیون‌ها تومان از مردم دزدی می‌کنند.