«اندروید ملی» جمهوری اسلامی چیست؟

اردیبهشت ۱۳۹۸ گوگل نسخه‌های جعلی تلگرام از جمله «تلگرام طلایی»، «هاتگرام» و «موبوگرام» را از بازار خود (گوگل‌پلی) حذف کرد. دلیل این کار مشکلات امنیتی این پیام‌رسان‌ها اعلام شد. گفته شده که این پیام‌رسان‌ها بدون اجازه، کاربر را از برخی کانال‌ها خارج یا عضو برخی کانال‌ها می‌کردند.

اما مقامات جمهوری اسلامی دلیل این اتفاق را اعمال تحریم‌های آمریکا دانسته‌اند، تا جایی که وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات حذف پیام‌رسان‌های داخلی را تسری تروریسم آمریکا به اقتصاد فضای مجازی ایران عنوان کرد. محمدجواد آذری جهرمی در اردیبهشت ۹۸ بلافاصله پس از ماجرای حذف اپلیکیشن‌ها، موضوع راه‌اندازی سیستم عامل ملی در ایران را - که پیش‌تر هم مطرح بود - دوباره مطرح کرد: «گزارش سازمان فناوری اطلاعات حاکی از آن است که حذف برنامه‌های ایرانی در سیستم‌عامل اندروید صرفا محدود به پوسته‌های یک پیام‌رسان نبوده است بلکه برخی برنامه‌های کسب‌وکارهای ایرانی را نیز در برگرفته است. تروریسم اقتصادی آمریکا در حال تسری به اقتصاد فضای مجازی است.»

این توییت آذری جهرمی نمایشی برای مهم نشان‌دادن راه‌اندازی سیستم‌عامل ملی بود؛ آن هم به بهانه حفاظت از کسب‌و‌کارهای ایرانی و بومی‌سازیِ سیستم عامل موبایل ایرانی.

او دو ماه بعد با انتشار ویدیویی در توییتر خود خبر از موفقیت طراحی اندروید داخلی داد. در این ویدیو آمده است: «یک گروه دانشجویی در دانشگاه صنعتی شریف برای مقابله با تحریم‌های گوگل سیستم‌عاملی طراحی کرده‌اند که گوگل امکان حذف آن را ندارد. برای اطمینان بیش‌تر کاربران ایرانی یک گوشی توسط GLX تولید شده که این سیستم عامل را پشتیبانی میکند.»

اندروید
کاربران طرح‌هایی چون اندروید ملی را ناقص حریم خصوصی خود می‌دانند​​​​

واکنش‌ها به این توییت وزیر ارتباطات نشان از بی‌اعتمادی کاربران ایرانی به این طرح داشت. بسیاری معتقد بودند طرح اندروید ملی با طرح «شبکه ملی اطلاعات» ارتباط مستقیم دارد و همچنین به ایجاد محدودیت در ارتباط با سرویس‌های بین‌المللی منجر می‌شود. بسیاری از کاربران نیز این طرح را راهی برای دسترسی حکومت به اطلاعات شخصی خود عنوان کردند.

کاربری نوشت: «فقط همین‌مون مونده با سیستم عامل شما وارد مجازی بشیم!‌ مگه اپ بازار و بقیه‌ی اپ‌های ایرانی که دسترسی به اس‌‌ام‌اس و لیست مخاطبین و بقیه‌ی جاهای گوشیامونو دارن کافی نیست؟! راستی ویندوز ملی چی شد؟! اینترنت ملی؟!» همچنین کاربر دیگری اندروید ملی را در زمره نسخه‌های جعلی اپلیکیشن تلگرام و ناقض حریم خصوصی کاربران دانست: «اگه سیستم عاملش اپن سورسه، میشه تحملش کرد، ولی اگه اپن سورس نیست یعنی سرقت اطلاعات یعنی باگ یعنی عدم رعایت حریم خصوصی یعنی یه چیزی تو مایه‌های تلگرام طلایی یعنی تاسف تاسف تاسف... .»

این اقدام جمهوری اسلامی برای بومی‌سازی سیستم عامل اندروید را می‌توان تقلیدی از اقدام مشابه شرکت «هواوی» چین دانست که در پی اعمال محدودیت‌ها و تحریم‌هایی از سوی دولت آمریکا برای فعالیتش، به دنبال توسعه نسخه اختصاصی خود از اندروید است. ‌البته مشخص نیست از لحاظ فنی و اعتبار ویژگی اندورید جمهوری اسلامی چیست.

در شهریور ۱۳۹۹ به دنبال نهایی‌شدن طرح شبکه ملی اطلاعات یا همان اینترنت ملی دوباره بحث‌ها درباره اندورید ملی داغ شد. ابوالفضل عمویی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، در همین باره گفت: «در حال حاضر اندروید ایرانی بر روی برخی گوشی‌ها فعال شده است.» او در جلسه کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس که با موضوع «بررسی روند پیشرفت و توسعه شبکه ملی اطلاعات و سپر دفاعی یکپارچه در فضای سایبری کشور» برگزار شده بود از لزوم تقویت جستجوگر ملی و پیام‌رسان‌های بومی گفت و اشاره کرد که باید برای توسعه این سیستم عامل از این ظرفیت استفاده کرد. البته این بار دیگر سخنی از حمایت از کسب‌و‌کار شهروندان به میان نیامد و همه تاکید‌ها بر لزوم اجرای اصول حکمرانی در فضای مجازی بود.

سوالی که مطرح می‌شود این است که حتی اگر جمهوری اسلامی بتواند چنین سیستم عاملی را توسعه دهد، آیا کاربران تمایلی به استفاده از آن دارند یا نه؟ البته تجربه‌های ناموفق حکومت در توسعه «موتور جستجوی ملی» یا «پیام‌رسان‌های داخلی» نشان می‌دهد اگر کاربران نخواهند از یک سرویس استفاده کنند، سرمایه‌گذاری میلیاردی وزارت ارتباطات هم قادر به تغییر شرایط نخواهد بود.