مریم میرزاخانی؛ ذهن خلاق و جوان جهان

2020-07-13

در بهمن ۱۳۹۸ (فوریه ۲۰۲۰) نهاد زنان سازمان ملل به معرفی ۷ دانشمند زن تاثیرگذار دنیا پرداخت که نام مریم میرزاخانی، ریاضی‌دان برجسته ایرانی، در میان آن‌ها بود. این نهاد که در زمینه برابری جنسیتی و توانمندسازی زنان در جهان تلاش می‌کند، در توصیف او نوشت: «مریم میرزاخانی، اولین زن و اولین ایرانی برنده مدال فیلدز و استاد‌تمام دانشگاه استنفورد هم در میان هفت دانشمند زنی است که دنیا را تغییر داده‌اند ... این دانشمند بزرگ ایرانی در سال ۲۰۱۷ میلادی جهان را بدرود گفت ولی سهم ارزنده‌ای در زمینه ریاضیات به جا گذاشت. فعالیت شگفت‌انگیز میرزاخانی در علم، راه را برای بسیاری از ریاضی‌دانان زن جهان هموار کرد.»

کسب مدال‌ طلای جهانی در دوره دبیرستان

او در دوران تحصیل در دبیرستان فرزانگان تهران، در سال‌های ۱۹۹۴ (هنگ‌کنگ) و ۱۹۹۵ (کانادا) برنده مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی شد و در سال ۱۹۹۵ به‌ عنوان نخستین دانش‌آموز ایرانی نمره کامل را به دست آورد. مریم نخستین دختری بود که در المپیاد ریاضی ایران طلا گرفت و به تیم المپیاد ریاضی ایران راه یافت. همچنین نخستین دانش‌آموز ایرانی بود که در دو سال پی‌درپی مدال طلا گرفت.

او از جمله دانشجویانی بود که سال ۱۳۷۶ در حادثه‌ اتوبوس حامل دانشجویان نخبه کشور حضور داشت و از آن جان سالم به در برد. در این سانحه که عده‌ای از نخبگان ریاضی کشور در حال انتقال از اهواز به تهران بودند، اتوبوس به ته دره سقوط کرد و شش تن از نخبگان ریاضی کشور کشته شدند.

مریم میرزاخانی پس از اتمام تحصیلات متوسطه در دبیرستان فرزانگان تهران در رشته ریاضی وارد دانشگاه شریف شد و تا پایان مقطع فوق‌لیسانس در آن‌جا تحصیل کرد. سپس به صورت مستقیم برای تحصیل در مقطع دکتری وارد دانشگاه هاروارد شد و در سال ۲۰۰۴ مدرک خود را از این دانشگاه به سرپرستی کورتیس مک‌مولن، از برندگان مدال فیلدز، دریافت کرد. سپس در سی‌ویک سالگی استادتمام دانشگاه استنفورد شد.

راه‌گشای یک مسئله مهم ریاضی در جهان

مریم میرزاخانی در سال ۱۳۷۸ موفق شد راه‌حلی برای یک مشکل ریاضی پیدا کند. مدت‌های طولانی بود که ریاضی‌دانان به دنبال یافتن راهی عملی برای «محاسبه حجم رمزهای جایگزین فرم‌های هندسی هذلولوی» بودند و این مریم میرزاخانی بود که در دانشگاه پرینستون بحث «محاسبه عمق حلقه‌های ترسیم‌شده بر سطوح هذلولوی» را مطرح کرد. او که باور داشت جهان هستی از قوانین هندسه ای هذلولی پیروی می‌کند، با یافتن این راه حل توجه همه را به خود جلب کرد.

نشریه «پاپیولار ساینس» آمریکا در سال ۲۰۰۵ در چهارمین نشست ده استعداد درخشان، از میرزاخانی و ۹ محقق برجسته دیگر به عنوان ده ذهن جوان جهان تقدیر کرد. برگزیدگان این نشریه از میان محققان و نخبگانی جوانی هستند که در حوزه‌های ابتکاری فعالیت می‌کنند اما از چشم عموم پنهان مانده‌اند. آن‌ها بر اساس پیشنهادهای ارائه‌شده از سوی سازمان‌های گوناگون، روسای دانشگاه‌ها و ناشران انتشارات علمی برگزیده می‌شوند. برگزیدگان سال ۲۰۰۵ این نشریه، محققانی بودند که در حوزه‌هایی گوناگون از «گرافیک رایانه‌ای» تا «ریاضیات» و «علوم رباتیک»، افق‌های تازه‌ای در جهان گشوده بودند و مریم یکی از آن‌ها بود.

جایزه فیلدز

مریم میرزاخانی در سال ۲۰۱۴، برنده جایزه فیلدز شد. این جایزه به «نوبل ریاضیات» شناخته می‌شود و بالاترین نشان علمی رشته ریاضیات است که به دانشمندان برگزیده زیر ۴۰ سال اهدا می‌شود. بنا بر اعلام داوران این جایزه، مریم میرزاخانی در زمینه «نظریه سطوح ریمانی و فضاهای مدولی آن» به پیشرفت‌های چشمگیری دست یافت و افق‌های جدیدی را در این رشته گشود.

در حال دریافت مدال فیلدز از رئیس‌جمهور کره جنوبی
در حال دریافت مدال فیلدز از رئیس‌جمهور کره جنوبی

بیماری و درگذشت

در تیر ۱۳۹۶ اعلام شد میرزاخانی به دلیل ابتلا به سرطان در بیمارستانی در آمریکا بستری شده‌ است. این دانشمند جوان از چهار سال پیش‌تر به سرطان پستان مبتلا بود و این سرطان به مغز استخوان او سرایت کرده بود. پدر و مادرش برای مراقبت از او به آمریکا رفتند.

سرانجام مریم در ۲۳ تیر ۱۳۹۶ در ۴۰ سالگی در بیمارستانی در کالیفرنیا درگذشت.

یکی از چالش‌های روزنامه‌های ایران پس از درگذشت مریم میرزاخانی انتشار عکس او بود. برخی نشریات دل را به دریا زده و بالاخره عکس بدون حجاب او را منتشر کردند، چیزی که تا پیش از آن مرسوم نبود. ولی اکثرا کارتون‌هایی را منتشر کردند یا حتی با فتوشاپ حجاب اجباری بر سر دانشمند تازه‌درگذشته‌ ایرانی کردند!!

پس از فوت مریم خانواده‌اش از خواست او برای اعطای تابعیت ایرانی به دختر خردسالش سخن گفتند؛ امری که البته طبق قانون جمهوری اسلامی امکان‌پذیر نبود.

تحت تاثیر افکار عمومی، دولت جمهوری اسلامی قانون قدیمی تابعیت را - که بر اساس آن، فرزند فقط از پدر تابعیت می‌گرفت - تغییر داد و لایحه‌ای به مجلس شورای اسلامی فرستاد تا فرزند بتواند از مادر هم تابعیت بگیرد. این لایحه ۲۲ اردیبهشت سال ۱۳۹۸ همزمان با سالروز تولد مریم میرزاخانی، در مجلس شورای اسلامی تصویب شد. سپس به شورای نگهبان فرستاده شد؛ اما با ایراداتی که شورای نگهبان به آن وارد کرد، مجددا برای بررسی به مجلس شورای اسلامی سپرده شد.

مریم میرزاخانی
طرحی از مانا نیستانی

روز زنان در ریاضیات

مریم میرزاخانی در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۵۶ (۱۲ مه ۱۹۷۷) در تهران به دنیا آمد و اتحادیه بین‌المللی انجمن‌های ریاضی جهان، در سال ۱۳۹۸ (۲۰۲۰) روز تولد او را «روز زنان در ریاضیات» نامگذاری کرده است.

آکادمی ملی علوم آمریکا و جایزه «مریم»

مریم میرزاخانی در ماه مه سال ۲۰۱۶ به عضویت در آکادمی ملی علوم آمریکا برگزیده شد. او نخستین زن ایرانی-آمریکایی است که به عضویت در این آکادمی برگزیده می‌شود.

همچنین جایزه‌ای به نام «مریم» به ارزش ۲۰ هزار دلار از سوی آکادمی ملی علوم آمریکا سالانه به تحقیقات استثنایی در حوزه علم ریاضی تعلق می‌گیرد. این جایزه ابتدا در سال ۱۹۸۷ به عنوان جایزه «NAS» در ریاضیات به افتخار صدمین سالگرد انجمن ریاضی آمریکا راه‌اندازی شد و سپس به احترام و افتخار مریم میرزاخانی تغییر نام داد.

جایزه «مرزهای نو مریم میرزاخانی»

آبان ۹۸ بنیاد «جایزه پیشرفت شگرف» (Breakthrough Prize) برای ادای دین به او جایزه ۵۰‌هزار دلاری «مرزهای نو مریم میرزاخانی» را راه‌اندازی کرد. برندگان این جایزه از میان زنانی انتخاب می‌شوند که تا دو سال پیش از برگزاری مراسم در رشته ریاضی مدرک دکتری گرفته‌اند.

تلگرام