زاها حدید؛ نابغه معماری جهان

2021-01-31

زاها حدید در ۳۱ اکتبر ۱۹۵۰ در بغداد عراق متولد شد. پدرش، محمد الحاج حسین حدید، یک صنعتگر بود و در امور سیاسی نیز حضوری فعال داشت و مادرش، وجیهه السبونی، هنرمندی اهل موصل بود. 

در دوران کودکی‌اش در یک مدرسه کاتولیک، که زبان اصلی آن فرانسوی بود، تحصیل کرد؛ مدرسه‌ای که معلمان آن راهبه بودند. علاقه زاها به دنیای معماری با سفر خانوادگی آن‌ها به ناحیه تاریخی سومر (Sumer)، زمانی که او هنوز نوجوان بود، آشکار شد.

زاها برای ادامه تحصیلاتش در رشته ریاضیات به دانشگاه آمریکایی بیروت رفت و در سال ۱۹۷۲ به لندن سفر کرد تا در مدرسه معماری انجمن معماری لندن، که مرکز عمده اندیشه معماری مترقی در دهه ۱۹۷۰ بود، تحصیل کند. در سال ۱۹۷۷ از دانشگاه فارغالتحصیل شد و برای کار به شرکت متروپولیتن آرشیتکت لندن رفت. استعداد او توسط رم کولهاس، که یکی از معلمانش و از معماران هلندی بود، کشف شد.

زاها حدید
در یک مدرسه کاتولیک فرانسوی‌زبان تحصیل کرد

پس از شروع دیکتاتوری صدام حسین در سال ۱۹۷۹ در عراق و در پی آن، شروع جنگ ایران و عراق در سال ۱۹۸۰ میلادی، خانواده حدید عراق را ترک کردند و در سال ۱۹۹۵ عازم لندن شدند. با این وجود پیوند زاها با عراق و لبنان تا اواخر عمرش همچنان ادامه داشت.

 

حدید در سال ۱۹۷۹ شرکت خود را با نام «دفتر معماری زاها حدید» تاسیس کرد. انجمن معماری لندن، دانشگاه هاروارد، دانشگاه کمبریج، دانشگاه شیکاگو، دانشگاه هامبورگ و دانشگاه ایلینوی از دانشگاههایی بودند که وی در آن‌ها به تدریس پرداخت.

طرحهای حدید برخلاف استقبال فراوانی که از آن‌ها میشد، هیچ ‌کدام ساخته نمیشدند. به همین دلیل لقب او معمار کاغذی بود. به این معنی که طرح‌هایش به گونه‌ای بودند که فراتر از مرحله طرح حرکت نمی‌کردند. این تصور از زاها زمانی افزایش یافت که طرح‌های زیبایی از او، که اغلب به شکل نقاشی‌هایی با جزئیات بسیار ظریف بودند، به عنوان آثار هنری در موزه‌های بزرگ به نمایش گذاشته می‌شدند. طرح The Peak زاها حدید، که مرکزی تفریحی در هنگ‌کنگ بود، برخلاف پیروزی در رقابت، هرگز ساخته نشد. 

زاها حدید
در مشهورترین دانشگاه‌های جهان از جمله هاروارد و کمبریج تدریس کرده است

برخی از آثارش با کم‌مهری مواجه شدند و به انجام نرسیدند. بلوار کودام (Kurfürstendamm) برلین در سال ۱۹۸۶، مرکز هنر و رسانه دوسلدورف (Düsseldorf Art and Media Centre) در سال ۱۹۹۲ و خانه اپرای خلیج کاردیف (Cardiff Bay Opera House) در سال ۱۹۹۴، چندین نمونه از این طرح‌ها هستند. برای مثال، خانه اپرای خلیج کاردیف در ولز به انجام نرسید و این شهر تصمیم گرفت که بودجه مورد نظر را صرف ساخت استادیوم کند.

 

طرح‌های زاها بعد از سال ۱۹۸۹ بود که شکل اجرایی به خود گرفتند. اولین پروژه بزرگش طراحی ایستگاه آتش‌نشانی ویترا در آلمان بود. خطوط تیز این ساختمان در مرکز به یکدیگر می‌رسیدند و استفاده از شیشه و بتن در نمای بیرونی‌اش، آن را به یکی از زیباترین ساختمان‌ها در آلمان تبدیل کرد. بعد از آتش‌سوزی بزرگ سال ۱۹۸۱، ویترا تصمیم گرفت که یک تیپ آتش‌نشانی داشته باشد و مسئولیت طراحی آن به زاها حدید داده شد. ویترا با دانستن این‌که سازمان آتش‌نشانی فقط می‌‌تواند در مراحل اولیه با آتش‌سوزی مقابله کند و نمی‌تواند جایگزین خدمات آتش‌نشانی عمومی شود، تصمیم گرفت آتش‌نشانی خود را چند سال بعد منحل کند و از آن زمان به بعد از اتاق‌های آن برای رویدادها و نمایشگاه‌هایی که توسط ویترا برگزار می‌شد، استفاده می‌کردند. این ساختمان شامل فضاهایی برای موتورهای آتش‌نشانی، دوش حمام و اتاق‌های تعویض لباس برای آتش‌نشانان و همچنین یک اتاق کنفرانس و آشپزخانه است.

از دیگر طرح‌های ساخته‌شده حدید در این دوره، پروژه املاک آی‌بی‌آی هاوسینگ در برلین (۱۹۸۹ - ۱۹۹۳)، نمایشگاه مایند‌ زون در گرینویچ لندن (۱۹۹۹) و نمایشگاه لند فورمیشن وان (۱۹۹۷ - ۱۹۹۹) بودند. 

زاها حدید
ایده‌های بسیار چالش‌برانگیزش او را به شهرتی جهانی رسانده بود

پایه‌های طراحی او در سال ۲۰۰۰ قدرتمندتر از گذشته شد. طراحی ساختمان لویی و ریچارد روزنتال، برای مرکز هنرهای معاصر، به یکی از معروف‌ترین آثارش تبدیل شد. این مرکز که ۷۹۰۰ متر مربع بود در سال ۲۰۰۳ افتتاح شد؛ این ساختمان اولین موزه آمریکایی است که توسط یک زن طراحی شده است. 

ایدههای زاها حدید بسیار چالش‌برانگیز بودند و همین امر او را به شهرتی جهانی رسانده بود. مرکز علوم فائنو در آلمان، ساختمان جانبی موزه اوردراپگارد در دانمارک، ساختمان مدیریتی BMW در آلمان، پل پاویون زاراگوزا در اسپانیا، پل ۲۳۵ متری شیخ زاید در امارات متحده عربی، موزه ملی هنرهای قرن ۲۱ در ایتالیا، سالن اپرای گوانگژو در چین، موزه ساحلی گلاسکو در اسکاتلند، مرکز ورزش‌های آبی المپیک لندن در انگلستان، موزه جامع هنر میشیگان در آمریکا، گلکسی سوهو پکن در چین، مرکز حیدر علی‌اف باکو در آذربایجان، مرکز هنری دانگدامون سئول در کره جنوبی، مرکز آموزش و کتابخانه وین در اتریش، برج نوآوری دانشگاه هنگ‌کنگ در چین و اداره مدیریت بندری آنتورپ در بلژیک، این‌ها هر کدام از معماری‌های فوق‌العاده و وصف‌ناپذیر زاها حدید هستند.

مرکز حیدر علی‌اف، که از شاهکارهای او است، یک مرکز فرهنگی و تجاری است که در باکو ساخته شده است. این مرکز به اسم حیدر علی‌اف نخست‌وزیر آذربایجان در سال‌های ۱۹۶۹ تا ۱۹۸۲ و رئیس جمهور جمهوری آذربایجان از سال ۱۹۹۳ تا ۲۰۰۳ نام‌گذاری شده است. این مرکز دیدنی و شگفت‌انگیز هشت‌طبقه دارای یک سالن با ظرفیت هزار نفر با طراحی دیدنی، یک سالن کنفرانس، کتابخانه، نمایشگاه‌ها، یک موزه و ... است. در سال ۲۰۰۷ مسابقه‌ای برای انتخاب طراح این ساختمان برگزار شد که زاها حدید و تیم معماری او در این مسابقه برنده شدند و شاهکاری بی‌نظیر را خلق کردند.

برج نوآوری دانشگاه هنگ‌کنگ، قسمتی از دانشگاه پلی‌تکنیک هنگ‌کنگ است که دارای فضایی برای استفاده ۱۸۰۰ دانش‌آموز و کارکنان آن‌جا است و ۱۵هزار مترمربع زیربنا دارد. در این ساختمان یک سالن سخنرانی، ۱۰ کلاس درس، استودیو و کارگاه‌های آموزشی، موزه، نمایشگاه و سالن نمایش عمومی وجود دارد. پله‌های برقی از سالن ورودی شروع می‌شوند و تا چهار طبقه ادامه دارند، شبیه یک آبشار رو به بالا که به دانش‌آموزان این امکان را می‌دهد که از رویدادهای در حال جریان مطلع شوند.

موزه ساحلی گلاسکو، در ساحل رودخانه کلاید در اسکاتلند واقع است و یک موزه حمل‌و‌نقل با بیش از ۳هزار نمایشگاه است. این موزه با توجه به صنعت حمل‌ونقل در اسکاتلند و نگاهی به میراث‌های فرهنگی این منطقه ساخته شده است و به خوبی رابطه بین رودخانه و موزه را نشان می‌دهد.

حدید در سال ۲۰۰۴ جایزه معماری پریتزکر، که باارزش‌ترین و معتبرترین جایزه معماری جهان است، را به دست آورد؛ او نخستین زنی بود که موفق شد این جایزه را دریافت کند.

زاها حدید
نخستین زنی که جایزه معماری پریتزکر، باارزش‌ترین و معتبرترین جایزه معماری جهان، را کسب کرد

معتبرترین افتخار زاها حدید کسب نشان امپراطوری CBE و DBE انگلستان است. او عضو افتخاری آکادمی هنر آمریکا و موسسه معماری آمریکا بود. همچنین عضو هیئت معتمدین بنیاد معماری را نیز داشت که اولین مرکز معماری مستقل در بریتانیا است. زاها حدید در سال ۲۰۰۸ در فهرست صد نفره قدرتمندترین بانوان در مجله فوربس رتبه ۶۹ را به خود اختصاص داد. 

این معمار خوش‌ذوق توانست برای طراحی موزه معماری و هنر معاصر MAXXI در رم در سال ۲۰۱۰ جایزه استرلینگ را از موسسه سلطنتی معماران بریتانیا دریافت کند.

در سال ۲۰۱۲ حدید مفتخر به دریافت نشان بانوی فرمانده (Dame Commander)، رتبه امپراتوری بریتانیا (Order of the British Empire)، شد. این نشان، دومین درجه از رتبه امپراتوری بریتانیا پس از بانوی صلیب‌دار (Dame Grand Cross) است.

زاها برای بار دوم جایزه استرلینگ را برای طراحی براق و آینه‌وار مرکز آموزش متوسطه فرهنگستان اولین گریس از آن خود کرد. او در سال ۲۰۱۴ جایزه طراحی برتر را از موزه طراحی لندن به دلیل طراحی مرکز فرهنگی حیدر علی‌اف گرفت؛ او اولین زنی بود که این جایزه را دریافت کرد.

زاها حدید
در سال ۲۰۱۲ مفتخر به دریافت نشان بانوی فرمانده رتبه امپراتوری بریتانیا شد

زاها حدید در ۳۱ مارس ۲۰۱۶ در حالی که برای درمان بیماری برونشیت در میامی فلوریدا بستری شده بود، بر اثر حمله قلبی درگذشت. او در زمان مرگش ۳۶ پروژه ناتمام داشت که بعد از فوتش به اتمام رسیدند. زاها هیچ گاه ازدواج نکرد و فرزندی نداشت. او در همین باره در مصاحبه‌ای با جاناتان گلنسی (Jonathan Glancey)، نویسنده و منتقد معماری از گاردین، گفته است: «اگر معماری شما را از پا در نیاورد یک جای کار می‌لنگد. برای این حرفه باید تمام وقت خود را صرف کنید. در معماری چیزی به اسم وقت آزاد معنی ندارد.»

حدید یکی از گران‌قیمت‌ترین معماران تاریخ بود. میزان ثروت او هنگام مرگش چیزی حدود ۱۲۵ میلیون دلار تخمین زده شد.

تلگرام