وکلا امروز قادرند با استفاده از امکانات رمزگذاری‌شده‌ پیام‌رسان‌هایی چون تلگرام با موکلان خود یا افراد نیازمند مشاوره و کمک حقوقی به صورتی بعضا ناشناس تماس متنی، شنیداری و دیداری داشته‌ باشند. مستندات پرونده را به صورت دیجیتال دریافت و مطالعه کنند و چنان‌که در این مقاله اشاره‌ خواهیم کرد با بهره‌گیری از انبوهی از داده‌ها و ابزارهای موثر دنیای دیجیتال وظایف حقوقی خود را به بهترین نحو به انجام رسانند.

در این مقاله ۱۲ روش استفاده از امکانات دیجیتال برای کمک به وکالت را رائه می‌کنیم:

۱- جستجوی موارد نقض حقوق شهروندان از خلال وب جهانی

حدود سه دهه از حضور موثر وب جهانی در عرصه عمومی می‌گذرد. با افزایش حضور و فعالیت شهروندان در فضای دیجیتال، حالا بخش مهمی از کنش‌های اجتماعی در سراسر جهان روی وب جهانی و به صورت مجازی صورت می‌گیره. شهروندان در ابعادی غیرقابل باور، زندگی خودشان- بعضا زندگی خصوصی‌شان را – روی شبکه‌های اجتماعی با دیگران به اشتراک می‌گذارند. همه ما در سال‌های گذشته نمونه‌هایی از انتشار تصاویر و ویدئوهای مربوط به خشونت پلیس  و گروه‌های تندرو را دیده‌ایم – مثلا اقداماتی علیه رنگین‌پوستان یا دیگر اقلیت‌ها؛ محتوایی که نشر آن بعضا به چندین هفته یا ماه‌ها اعتراض گسترده انجامیده‌.

 امروزه بخش بزرگی از فعالیت فعالان حقوق بشر و وکلا از طریق تحقیق و جستجو برای مواردی از این دست، در شبکه‌های اجتماعی و تحلیل آن، با هدف کمک به پروسه حقوقی و وکالت است. هجوم پلیس به یک تجمع، استفاده نیروهای لباس‌شخصی از اسلحه برای سرکوب، ورود و بازرسی منازل و دفاتر اشخاص و گروه‌ها، بدون ارائه حکم، همه و همه از مواردی هستند که انتشار محتوا توسط حاضران یا حتی عابران و افراد تماشاچی پیرامون حادثه، بعدا به افشای ابعاد پنهان و بعضا زیر‌سوال‌بردن روایت ارائه‌شده توسط نهادهای سرکوبگر کمک می‌کند. مخصوصا در سال‌های گذشته نوعی نسبتا جدیدی از کمپین‌های انحراف افکار عمومی از بلاروس گرفته تا ایران و از روسیه تا ونزوئلا، خشونت علیه شهروندان را از اساس انکار می‌کنند. بر همین اساس، جستجو، تحقیق و انتشار داده‌های موجود، ضرورتی بیش‌تری نسبت به قبل پیدا کرده است. 

۲- تماس با شهود و قربانیان 

همان‌طور که در مورد قبلی گفتیم، مثلا بعد از هجوم گروه‌های نیمه‌نظامی و لباس‌شخصی به دفتر یک نشریه، گردهم‌آیی زنان یا ضرب‌و‌شتم دانشجویان در خوابگاه، می‌شود با همه افرادی که ماجرا را روی شبکه‌های اجتماعی خود روایت کرده‌اند، تماس گرفت و با جستجوی معکوس تصاویر منتشر‌شده، شهود و قربانیان را شناسایی کرد و بعد از تماس، روایت اون‌ها را ثبت و ضبط کرد. لازم بگیم که معمولا در موارد مشابه تلاش‌هایی به موازات وکلا، توسط نهادهای سرکوبگر و با هدف سکوت و ارعاب شهود و خانواده‌ قربانیان با استفاده از داده‌های موجود در فضای مجازی در جریان است – مخصوصا زمانی که یک طرف ماجرا دولت و نیروهای امنیتی قرار بگیرند – در این‌گونه موارد، افشای همین تلاش‌ها در فضای عمومی به روشن‌شدن حقیقت و برخورد با ناقضان حقوق قربانیان کمک می‌کند. 

۳- راستی‌آزمایی و ثبت شواهد دیجیتال

با رشد‌ انفجارگونه‌ی انتشار اطلاعات در فضای مجازی، با تبادل روزانه‌ ده‌ها و صدها میلیون پیام و انتشار میلیون‌ها تصویر و ویدئو از رویدادهای متفاوت، انبوهی از داده‌های راست و غلط با انگیزه‌های متفاوت منتشر می‌شوند- مخصوصا در موارد دارای ارزش خبری و قابل‌پیگیری حقوقی باشد. یک مثال مناسب برای این موضوع، می‌تواند وقوع حادثه‌ی دلخراشی مثل فروریختن یک برج باشد. شما به عنوان وکیل قربانیان، به دنبال بررسی ابعاد مختلف و اثبات قصور و تقصیر – مثلا در زمینه‌ صدور مجوز-اید. برای همین، همه‌ی ویدیوها و تصاویر شهروندان از این واقعه را جمع‌آوری می‌کنید. اما آیا همه‌ی این ویدیوها و تصاویر، واقعا مربوط به مورد خاص فروریختن آن برج اند؟

پاسخ به این سوال، معمولا منفی است. افراد و کاربران زیادی، با انگیز‌ه‌های مختلف اقدام به انتشار اطلاعات اشتباه، نادقیق یا اساسا جعلی، از این حادثه می‌کنند. 

انتشار بعضی از این ویدئوها – مثلا با هدف کسب درآمد روی سایت‌هایی مثل یوتیوب – انجام می‌شود و با استفاده از حساسیت موضوع و کلیک زیاد ویدیوهای قدیمی و غیرمرتبط، با عنوانی غیرواقعی، به این حادثه ربط داده میشن و منتشر می‌شود. 

سیلی از اخبار و تصاویر راست‌و‌دروغ، با هدف لایک و بازنشر توسط کاربران شبکه‌های اجتماعی پس از هر واقعه‌ی پر سر‌و‌صدا، منتشر می‌شوند. همینطور در خیلی از موارد، حکومت‌های خودکامه، بعد از سرکوب گسترده شهروندان خود، اخبار و تصاویر دروغین را برای فریب و انحراف افکار عمومی و زیرسوال‌بردن روایت قربانیان منتشر می‌کنند. در سال‌های اخیر هم همونطور که قبلا گفتیم، ظهور تکنولوژی هوش‌مصنوعی امکان بازسازی نسبتا واقعی تصاویر غیر واقعی را فراهم کرده‌ است؛ مثلا با استفاده از چند دقیقه ویدئوی یک فرد سرشناس و تحلیل صدا و تصویر او توسط کامپیوتر، می‌شود ویدئویی از او در حال ادای واقعی هر سخنی که شما بخواهید،  باز‌تولید کرد. 

همه اینها راستی‌آزمایی شواهد دیجیتال را بیش از پیش ضروری می‌کنند. 

حالا در ادامه به بعضی از شناخته‌شده‌ترین ترفند‌های راستی‌آزمایی داده‌های دیجیتال، اشاره می‌کنیم:

۴- تحلیل داده‌های متا از تصاویر و ویدئوها

 در بسیاری از موارد، فایل تصویر یا ویدئوی حاوی اطلاعاتی مثل موقعیت جغرافیایی، تاریخ و حتی دوربین به‌کاررفته در ثبت اون عکس یا ویدئو است. در چنین مواردی می‌شود با استفاده از سرویس‌های در دسترس تحلیل داده‌های متا، صحت تصاویر یا ویدئوها را بررسی کرد.

۵- جستجوی معکوس تصاویر و انواع دیگر داده‌ها

در بسیاری از موارد، می‌شود از جستجوی معکوس برای تشخیص تصاویر جعلی یا قدیمی بهره‌ گرفت. مثلا در گوگل با آپلود تصاویر یا استفاده از گوگل‌لنز می‌توانید تحقیق کنید که آیا این تصاویر در جای دیگری و زمانی قبل از زمان ادعاشده، استفاده شده‌اند یا نه؟

۶- استفاده از نقشه برای واکاوی و استخراج موقعیت جغرافیایی

فعالان دیجیتال هر روز بیش از قبل، از امکاناتی مثل نقشه‌های گوگل‌مپ و گوگل‌ارث Google Earth برای راستی‌آزمایی شواهد و همینطور بررسی و تحقیق ابعاد وقایعی مانند نقض حقوق‌بشر استفاده می‌کنند. مثلا در استفاده از نیروهای نظامی علیه یک اقلیت قومی و شهروندان بی‌دفاع، با تحلیل ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد عکس‌‌ها و ویدئو‌ها و استخراج موقعیت دقیق جغرافیایی آن محل روی گوگل‌مپ و سپس استخراج اطلاعات دیگر عکس، مثل تاریخ و زمان ثبت‌ش با بررسی مواردی چون سایه‌ها، وضعیت جوی و مقایسه‌اش با تصاویر و ویدیوهای دیگر، در مدت زمان مشابه، به اصلی‌ترین ابزارهای فعالان دیجیتال تبدیل شده است. با جستجوی واژه‌هایی مثل (جئو لوکیتد) Geo located روی شبکه‌های اجتماعی هم می‌شود در مدت زمانی نسبتا کوتاه، محل وقوع و ثبت محتوای تصویر یا فریمی‌ از ویدئوی مورد بحث را – که توسط کاربران شبکه‌های اجتماعی، کشف و بازنشر شده‌ – را پیدا کرد. 

۷-واکاوی تاریخچه، کشف و ثبت الگوها 

در موتورهای جستجو و شبکه‌های اجتماعی، می‌شود تاریخ را به عقب‌برگرداند و مثلا از ابتدا تا انتهای سال ۲۰۰۲ – یعنی ۲۱ سال پیش – به دنبال یک رشته متنی یا عکس گشت. در گوگل و یوتیوب هم می‌شود زمان خاصی را برای جستجوی محتوی تعیین کرد. یک اقدام فوق‌العاده مهم و ذی‌قیمت برای وکلا و فعالان حقوقی؛ چرا که با بررسی تاریخچه یک موضوع – مثلا نقض حقوق شهروندان یا فساد یک دستگاه دولتی خاص و نحوه گسترش و الگوهای آن در طول زمان – می‌شود از جوانب مختلف این روند پرده‌ برداشت. دو افسر پلیس متهم به خشونت بیش‌ از اندازه با شهروندان‌اند؛ بررسی تاریخچه موارد ضرب‌وشتم افراد آن محل از طریق شبکه‌های اجتماعی، ویدئوهای یوتیوب و همینطور نتایج گوگل می‌تواند الگویی از مرتبط‌بودن موارد بالای خشونت با حضور آن دو افسر خاص در منطقه مورد بحث را در همه سال‌های گذشته تایید کند. همین مورد می‌تواند در مورد خشونت علیه زندانیان یک زندان خاص و تاریخچه آن و همه‌ی موارد مشابه، مورد استفاده قرارگیرد.   

۸- به‌کارگیری شیوه‌های کارآمد تحقیق یا تحلیل بازار

در دنیای تجارت و روابط‌عمومی، از شیوه‌های پیچیده‌ای برای تحقیق درباره بازار استفاده می‌شود. مثلا برای شناسایی مشتریان احتمالی یک محصول خاص، انواع و اقسام ابزارهای Market Research یا تحقیق از بازار و همینطور دسته‌بندی افراد علاقه‌مند احتمالی، تحلیل ویژگی‌های مشترک اآن‌ها و همینطور هدف‌قراردادن آنان با پیام‌هایی جهت‌دار با هدف فروش، استفاده می‌شود. این ابزارها را برای فعالیت حقوقی هم می‌شود به کار برد. اینجا به جای جستجو برای مشتریان یک محصول خاص، مجموعه‌ای بزرگ از شهروندان، به شکلی دسته‌بندی می‌شوند که بشود با گروهی خاص از قربانیان فساد یا خشونت دولتی ارتباط برقرار کرد و آنان را در کمپین‌های اطلاع‌رسانی و مشاوره حقوقی هدف قرار داد.

۹- استفاده از داده‌های تحلیلی شبکه‌های اجتماعی و موتورهای جستجو

در ادامه بحث قبلی – یعنی تحلیل و استخراج داده‌ها با هدف دسته‌بندی و ارتباط با گروه‌های خاص و مورد نظر – می‌شود از داده‌های شبکه‌های اجتماعی مثل ترند در توییتر و انواع و اقسام هشتگ‌ها استفاده کرد. برای مثال، همه پست‌های اینستاگرامی با یک هشتگ یا داشتن مشخصات یک مکان جغرافیایی خاص را می‌شود برای بررسی رویدادی در حوالی آن منطقه، به کار گرفت. سرویس جستجوی گوگل هم اطلاعات نسبتا مفصلی از رشته‌های جستجو، در خلال یک بازه زمانی خاص و از یک موقعیت جغرافیایی مشخص ارائه می‌دهد. مثلا می‌شود از خلال داده‌های گوگل‌ترند، فهمید که کدام منطقه جغرافیایی در ایران در هفته‌ یا ماه گذشته بیش از جاهای دیگر واژه «شکنجه»، «خشونت» یا «بازداشت» را جستجو کرده. این داده‌ها می‌تواند به ما برای ردیابی و تحقیق، کمک کند.  

۱۰- تحقیق بر پایه اطلاعات موجود در فضای عمومی 

در سال‌های گذشته او.اس.آی.ان.تی OSINT یا همان Open-source intelligence، به معنای اطلاعات استخراج‌شده از منابع عمومی و قابل دسترس همگان، به عنوان یکی از اصلی‌ترین بازوهای بررسی و تحلیل وقایع در آمده‌. و از دولت‌ها، پلیس و دستگاه‌های امنیتی گرفته تا روزنامه‌نگاران، وکلا و بسیاری از اقشار و گروه‌های دیگر می‌توانند به‌سادگی، در انبوهی از اطلاعات، برای موارد نیاز‌ خودشان و برای رصد و کشف جرم یا نقض حقوق بشر در اون کاوش کنند. 

در وب جهانی شمار غیرقابل باوری از داده‌های عمومی وجود دارد و همه این دادها در دسترس همگان قرار دارد. داده‌هایی که از شماره تلفن و محل‌ سکونت افراد گرفته تا عکس‌ها و ویدئوهای آن‌ها را در بر گفته است. همینطور ابزارهایی که می‌توانند با آپلود یک عکس، هویت صاحب‌ آن را حدس بزنند یا با پیمایش ده‌ها و صدها هزار عکس مثلا در تصاویر گوگل، با کمک گوگل‌لنز عکس‌های مشابه را در کسری از دقیقه پیدا کنند. این ابزارها و رواج استفاده از آن‌ها، به پیدایش گروهی از فعالان دیجیتال متخصص در گردآوری داده‌های با منشاء عرصه عمومی منجر شده. مثلا ده‌ها و صدها کاربر در جریان تجاوز اخیر روسیه به اوکراین، میلیون‌ها عکس و داده‌‌ی مشابه را تجزیه و تحلیل می‌کنند و اطلاعاتی خیلی دقیق و قابل اتکاء از تلفات، موقعیت جغرافیایی و حتی فنی‌ترین ویژگی‌های جنگ را به‌رایگان منتشر می‌کنند و در‌دسترس همه کاربران شبکه‌های اجتماعی – مخصوصا توییتر و یوتیوب – قرار می‌دهند. اطلاعاتی که تا پیش از این در انحصار سرویس‌های نظامی و اطلاعاتی پیچیده و دولتی بودن.

۱۱- جستجو و تحلیل از خلال انجمن‌ها و شبکه‌های اجتماعی 

امروزه حجمی بی‌نظیری از داده‌ها و اطلاعات ارزشمند در اختیار هر فعال حقوقی یا وکیل قرار دارد. حتی بدون پرداخت هزینه می‌شود از خلال گفت‌وگوهای شهروندان در فُورُوم‌ها، انجمن‌ها، وب‌لاگ‌ها و شبکه‌های اجتماعی، اطلاعاتی را به دست‌ آورد که تا پیش از این نیازمند ماه‌ها تحقیق، مصاحبه و گفت‌وگو و سفرهای دور و دراز بودند. 

مثلا گروهی از کارگران یک معدن، سال‌هاست مورد تضییع حقوق، فشارهای غیرقانونی و نقض حقوق کار قرار دارند. این کارگران یک کانال تلگرامی برای انتشار اخبار این موارد ایجاد کرده‌اند. برخی از آنان پست‌های این کانال تلگرامی را در پیام‌رسان‌های دیگری مثلا در واتساپ بازنشر می‌کنند و مورد بحث و بررسی قرار می‌دهند. فقط بررسی این دو کانال و تماس با حاضرین آن‌ها، ذی‌قیمت‌ترین ارتباطات و اطلاعات را در اختیار فعال حقوقی و وکیل قرار می‌دهد. به همین ترتیب، با ارتباط مستقیم با کارگران یا نمایندگان آنها می‌شود از آنان درخواست اطلاعات بیش‌تر کرد یا راستی‌آزمایی اطلاعات موجود در کانال‌های عمومی خواست.

۱۲- داده‌کاوی و کلان‌داده‌ها

داده‌کاوی و کلان‌داده‌ها به ابزارهای مرسوم در پروسه‌های حقوقی و محاکمات تبدیل شده‌اند. در سال‌های گذشته – مثلا تعدادی از شرکت‌های تولید‌کننده دارو یا  وسایل پزشکی دیگر، بعد از بررسی ده‌ها و صدها هزار مورد استفاده‌ی این محصولات توسط شهروندان، از خلال کلان‌داده‌ها و بروز عوارض جانبی در تعداد قابل‌توجهی از آن‌ها، باز توسط داده‌کاوی دیجیتال، به سهل‌انگاری یا اشتباه در تولید دارو و محصول پزشکی متهم شدند. باز هم بر خلاف دوران گذشته – که مطالعات پس از درمان با روش‌هایی مثل مصاحبه و نمونه‌برداری تصادفی انجام می‌گرفت – امروزه به دلیل توسعه و تکامل کلان‌داده‌های مثلا مربوط به درمان و سلامتی، می‌شود روند بهبود میلیون‌ها بیمار رو پس از درمان و عوارض احتمالی، با استفاده از هوش‌ مصنوعی و ابزارهای مشابه رصد کرد. حالا پروسه مشابهی را درباره نقض حقوق زندانیان یا یک گروه اقلیت نژادی و قومی در نظر‌ بگیرید؛ با کنکاش داده‌های بعضا موجود در عرصه عمومی، می‌شود مواردی از این دست را با یافتن ادله و شواهد کافی، تبدیل به بخشی از پروسه دادخواهی و فعالیت حقوقی کرد.