وقتی یک گیمر انگلیسی که حتی دانشگاه را هم تمام نکرده بود، فقط با دیدن ویدیوهای منتشرشده در اینترنت، موفق شد رد تسلیحات ممنوعه در جنگ سوریه و لیبی را بزند، کمتر کسی فکر میکرد دارد آینده روزنامهنگاری تحقیقی را شکل میدهد. Brown Moses، که بعدها با نام واقعیاش Eliot Higgins شناخته شد، فقط با ابزار عمومی و علاقه شخصی، اطلاعاتی را افشا کرد که تبدیل به پایه هزاران گزارش حقوق بشری و رسانهای شد. در ۲۰۱۴، او پروژهی Bellingcat را راه انداخت؛ جایی که شهروندخبرنگاران از طریق دادههای آزاد و آنلاین، کارهایی کردند که حتی برخی نهادهای اطلاعاتی از انجامش عاجز بودند. این داستان واقعی نشان میدهد که در عصر دیجیتال، حقیقت میتواند از اتاق خواب یک فرد عادی فاش شود… اگر چشمبین و ذهن کنجکاوی پشت آن باشد.
در این ویدیو بیشتر ببینید.
این برنامه بخشی از جلسه هفتم دوره آموزشی «استفاده موثر و امن از ابزارهای دیجیتال ویژه وکلا و مدافعان حقوق بشر» برگزارشده در آموزشکده توانا است.
به فاصله کوتاهی پس از آغاز اعتراضات موسوم به بهار عربی که بهسرعت به درگیری و جنگ مسلحانه در لیبی و سوریه انجامید. جوانی که تحصیلات خود را قبل از به پایانرساندن ترک کرده بود، با اسم مستعار Brown Moses مشغول بلاگنویسی بود. او بدون تحصیلات و هر نوع مطالعه خاص درباره سیستمهای تسلیحاتی، تنها به دلیل علاقه به بازیهای کامپیوتری، تسلیحات مورد استفاده طرفین درگیر در لیبی و سوریه را از خلال ویدئوهای اینترنتی منتشرشده توسط گروههای مختلف پیگیری میکرد. او از انگلستان و فقط و فقط به اتکای ویدیوهای در دسترس عموم، توجه بسیاری را به استفاده مکرر از تسلیحات ممنوعه نظیر بمبهای خوشهای توسط بشار الاسد جلب کرد. کم کم طیف وسیعی از روزنامهنگاران، وکلای حقوق بشر و حتی کارشناسان نهادهای بینالمللی مخاطب پروپاقرص یافتههای این بلاگر شدند.
اطلاعات ذیقیمت Brown Moses که حال خود را با نام واقعیاش الیوت وارد هیگینز (Eliot Ward Higgins) معرفی میکرد، سنگ بنای هزاران گزارش رسانهای و حقوقی از نقض حقوق بشر در خلال درگیریهای خصوصا سوریه شد.
هیگینز مدتی بعد و در سال ۲۰۱۴، سایت و پروژه جدیدی را برای پیگیری کاوشگری بر پایه اطلاعات دیجیتال توسط شهروندان خبرنگاران آغاز کرد. Bellingcat یکی از موفقترین پروژههای شهروندخبرنگاری است که در بسیاری از موارد با جمعآوری اطلاعات از عرصه عمومی حتی عملکرد بهتری از سازمانهای عریض و طویل چندصدمیلیوندلاری تحقیقی یا دولتی داشته است.
با شروع اشغال نظامی اوکراین در سال ۲۰۱۴ توسط روسیه، آتش تجاوز مستقیما مورد حمایت روسیه بخشهای شرقی اوکراین و خصوصا منطقه «دنباس» را فرا گرفت. روز ۱۷ جولای سال ۲۰۱۴، هواپیمای MH17 خطوط هوایی مالزی از هلند به مقصد کوالالامپور بر فراز اوکراین مورد اصابت موشکی روسی (Buk) قرار گرفت و همه ۲۹۸ سرنشین آن کشته شدند. بلافاصله پس از این جنایت دستگاههای دولتی و رسانهای روسیه یکی از بزرگترین عملیات فریب و گمراهسازی افکار عمومی را آغاز کردند. سیلی از نقشههای ماهوارهای، تصاویر، پستهای شبکههای اجتماعی و گزارشات جعلی و دستکاریشده همه و همه با هدف سلب مسئولیت از رهبری و ارتش و شورشیان مورد حمایت روسیه تولید و در فضای رسانهای منتشر شدند.
Bellingcat به اتکای اطلاعاتی که شهروندخبرنگاران و فعالان و كنشگران کاوش اطلاعات عمومی فراهم آورده بودند از بسیاری جوانب این کمپینهای انحراف افکار عمومی پرده برداشت. با بررسی هزاران ساعت ویدئو – بعضا پسزمینه ویدئوهای شهروندان مناطق ساکن دنباس – Bellingcat با موفقیت سامانه پرتاب موشک Buk روسی، که از شهر «کورسک» در روسیه رهسپار دونباس اوکراین بود را شناسایی کرد. همچنین با استفاده از ابزارهای ساده موجود و در دسترس همگان جعلیبودن نقشههای ماهوارهای منتشرشده توسط وزارت خارجه روسیه نیز اثبات شد. حجم اطلاعات بررسیشده و شواهد یافتهشده از خلال شبکههای اجتماعی چنان انبوه بود که از این پس Bellingcat به یکی از حاضران و شاهدان همیشگی جلسات رسیدگی به جنایت شلیک به هواپیمای بیدفاع مسافربری توسط روسیه و شورشیان تحت حمایت این کشور تبدیل شد.
دادههای Bellingcat از تماسهای تلفنی یا بیسیم شورشیان، هویت واقعی شبکهای بسیار پیچیده از فرماندهان تحت حمایت مستقیم و همچنین نیروهای روسیه در مناطق اشغالشده شرق اوکراین را که در شلیک به هواپیمای مسافربری نقش داشتند را بهروشنی هویدا کرد و در اختیار جهانیان قرار داد.
با آغاز درگیریها و اشغال کریمه از سال ۲۰۱۴، چندین شهروند در مناطق مختلفی از اروپا، مثلا در پارکی نزدیک به قلب نهادهای دولتی در برلین به قتل رسیدند. از همان ابتدا شواهدی حکایت از دخالت نهادهای اطلاعاتی و رهبران روسیه داشت. حاکمان کرملین اما، این همه را حاصل توطئه نهادهای غربی برای بدنامکردن روسیه وانمود کردند. در یکی از پرسروصداترین این عملیاتها در سال ۲۰۱۸، سرگئیاسکریپال (Sergei Viktorovich Skripal)، از افسران سابق اطلاعاتی-نظامی روسیه، به همراه دخترش در انگلستان و با استفاده از یکی از خطرناکترین سلاحهای شیمیایی جهان یا نوویچوک (Novichok) مورد سوءقصد قرار گرفتند. دولت انگلستان بلافاصله اسنادی از دخالت مستقیم روسیه در این عملیات ترور و حتی تصاویر ورود ۲ تروریست روس به فرودگاهی در انگلستان را برای اطلاع عموم منتشر کرد. از اینجا به بعد Bellingcat و چند سازمان غیردولتی و کنشگران شهروند با کنار هم گذاشتن اطلاعات عرصه عمومی از شبکهای بزرگ از قاتلین و افسران اطلاعاتی تعلیمدیده از سوی نهادهای امنیتی مسکو پردهبرداشتند که در دهها عملیات مشابه وظیفه تعقیب، ترور و اطمینان از قتل مخالفان را بر عهده داشتند.
کارهای تحقیقاتی Bellingcat تنها به پردهبرداشتن از عملیات اطلاعاتی روسیه خلاصه نمیشود، از قتل یک صحرانشین در اسرائیل، کاربرد سلاحهای انگلیسی یا پهپادهای ساخت ایران در یمن یا اتیوپی، قتل یک مهاجری در یونان و انواع و اقسام کمپینهای گمراهسازی افکار عمومی در سراسر جهان، از دیگر نمونههای موفقیت Bellingcat در استفاده از تلاش شهروندان و امکانات عرصه دیجیتال برای پردهبرداری از سیاهترین موارد نقض حقوق بشر توسط جنایتکاران بزرگ و کوچکاند.