ماهها پس از اینکه کووید-۱۹ در نوامبر ۲۰۱۹ در چین شناسایی شد، این پاندمی در سراسر جهان منتشر و به یکی از مرگبارترینها در تاریخ مبدل شده بود. کووید-۱۹ شاید به اندازه اکثر بلاهای بزرگ تاریخ کشنده نباشد، اما چون تقریبا همه کشورهای جهان مجموعهای از اقداماتی از جمله حصر و قرنطینه را برای مقابله با ویروس این بیماری آغاز کردند، مقیاس جهانی آن برای مختلکردن شدید زندگی روزمره کافی بود. در این میان جامعه مدنی کشورها نیز عملا و عمیقا تحت تاثیر قرار گرفت و با واقعیتهای جدید و چالشهای بیشماری روبرو شد. با این تفاوت که برخلاف پاندمیهای بزرگ گذشته، فعالان در دوران کرونا به انبوهی از فناوریها دسترسی داشتند و در بسیاری از اقدامات مدنیشان به صورت گسترده از آن استفاده کردند.
پاندمی کووید-۱۹ تاثیرات عمیق و مخربی درباره بسیاری از نگرانیهای مرسوم جامعه مدنی در سراسر جهان داشت؛ از جمله در حوزههای «حمایت از گروههای آسیبپذیر»، «مطالبهگری برای شفافیت و پاسخگویی دولت» و موضوع «آموزش». به این ترتیب جامعه مدنی با کمک فناوریهای یاریرسان، از گروههای آسیبپذیر و نادیدهگرفتهشده حمایت کرد. از جمله با تامین مالی جمعی[1]، شبکههای پشتیبانی آنلاین، فعالیتهای مجازی، طرحهای بررسی حقایق، پیامرسان واتساپ، پلتفرمهای پخش ویدیو و موارد دیگر. همچنین این جامعه به عنوان ناظر بر پاسخگویی دولتها عمل کرد و در شرایطی که پاندمی کووید-۱۹ چالشهای بیسابقهای را در هر سه حوزه یادشده به وجود آورده بود، به تضمین تداوم آموزش کمک کرد.
بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱، عملا هیچ کشوری از پاندمی کووید-۱۹ در امان نماند و در نتیجه همه ملتها، فارغ از نوع حکومتشان، تحت فشار قرار گرفتند. در این میان کشورهایی که تحت حکومت سیستمهای ناکارآمد، اقتدارگرا یا به نوعی نالایق و غارتگر قرار داشتند، غالبا در موقعیتی نبودند که به طور موثر با فشارهای ناشی از پاندمی مبارزه کنند. در چنین کشورهایی، فعالان جامعه مدنی تا آنجا که ممکن بود درگیر تامین نیازهای آسیبپذیرترین بخشهای جامعه بودند؛ مانند: بیماران، سالمندان، تهیدستها و ستمدیدگان.
با آمدن کووید-۱۹، بسیاری از گروههای محروم از خدمات، آسیبپذیرتر شدند؛ زیرا دولتها یا نمیخواستند یا نمیتوانستند به نیازهایشان رسیدگی کنند. در این موارد، جامعه مدنی بسیج شد تا این شکاف را پر کند و با توجه به محدودیتهای ناشی از قرنطینه، «فناوری» محور مرکزی استراتژی آنها شد. تامین مالی جمعی در کشورهای متعددی به طور گسترده برای رسیدگی به چالشهای ناشی از قرنطینه و سیاستهای ناکارآمد دولتی به کار گرفته شد.
در بلاروس، فعالان با تجربه مدنی و داوطلبان جدید، در گروهی با عنوان ByCovid19 متحد شدند و با تامین مالی جمعی، برای خرید و توزیع تجهیزات حفاظتی و پزشکی ضروری برای کارکنان خدمات درمانی، که در خط مقدم مبارزه با ویروس بودند، اقدام کردند؛ اقداماتی برای «پرکردن شکاف و کمبودهایی که [دولت] آنها به طرز شرمآوری در آن زمینهها کوتاهی کرده بود».[2] جامعه مدنی در دیگر کشورهای اتحاد جماهیر شوروی سابق از تامین مالی جمعی برای رسیدگی به مشکلات مشابه استفاده کردند و اغلب چرخش تاکتیکی سریعی از حوزه فعالیتهای متداول خود داشتند. به عنوان مثال دفتر آزادیهای مدنی تاجیکستان، که معمولا بر حقوق سربازان وظیفه متمرکز بود، طرح «ما را کمک کن! کمک!» (Help Us Help) را برای تامین غذا و سایر اقلام ضروری افراد نیازمند راهاندازی کرد. کمپین تامین مالی جمعی آنها موفقیت قابل توجهی داشت و با وجود پسزمینه فرهنگی نامرتبط با کمکهای خیریه، در عرض چند هفته ۲هزار دلار (مقداری که در تاجیکستان قابل توجه است) کمکهای مالی داخلی و بینالمللی جمعآوری کرد.[3] در اوکراین نیز جامعه مدنی از رسانههای اجتماعی برای جمعسپاری[4] با هدف تهیه بستههای غذایی و تحویل دارو به سالمندان استفاده کرد. این در حالی بود که در گرجستان مجموعه «کمک به سالمندان» (Help Elders) در پلتفرم فیسبوک ۳۰هزار دلار با هدف تهیه دارو، غذا و سایر ملزومات برای هزار سالمند جمعآوری کرد.[5] خارج از جمهوریهای شوروی سابق، در اندونزی، زمانی که دولت اصرار به جدینگرفتن پاندمی داشت، استارتآپهای فناوری برای حمایت از کارگران بخش غیررسمی و نیز به منظور خرید تجهیزات حفاظتی برای کارکنان خدمات درمانی، اقدام به تامین مالی جمعی کردند.[6]
خارج از تامین مالی جمعی، فعالان جامعه مدنی در سراسر جهان از شبکههای اینترنتی آنلاین و فناوری رایانهای برای حمایت از گروههای آسیبپذیر و ایجاد پناهگاههای پشتیبانی مجازی، فضاهای امن و پایگاههای اطلاعاتی در زمان قرنطینه بهره بردند. برای مثال گروه «رهبری جهانی جوانان و کودکان»[7] مستقر در هند، از فضای بهاشتراکگذاری آنلاین هنر و کمپهای خلاقیت مجازی برای کمک به کودکان آسیبپذیر در چندین کشور استفاده کرد تا «به ترویج استقامت و بیان خلاقانه آن بپردازد و فضای امنی برای تعامل کودکان در بحبوحه پاندمی کووید-۱۹ فراهم آورد».[8] یکی از شرکتکنندگان این مجموعه میگوید: «علیرغم تمام معضلات نوجوانی در دوران کووید-۱۹ و جنبشهای عدالت نژادی، این اردو واقعا به سلامت روان من کمک کرد.»[9] به طور مشابه «اتحادیه جوانان آفریقایی برای رهبری و توسعه در آفریقا»[10] نیز از فناوری برای برپایی کافههایی آنلاین در جهت رسیدگی به استرس ذهنی جوانان آفریقایی استفاده کرد؛ جوانانی که در حال حاضر در نتیجه اختلالات حاصل از پاندمی، در زندگی روزمره بسیار در معرض ابتلا به چالشهای سلامت روان قرار دارند.[11]
یکی از شرکتکنندگان این طرح با اشتیاق میگوید: «من عاشق تجربه کافهای هستم که در آن شرکت کردم. چه راه فوقالعادهای برای کاهش استرس بود؛ درددلکردن در مورد احساس خود، یادگرفتن اینکه چطور مثبت فکر کنیم و یادگیری نکات عملی که الان در حال اجرایشان هستم.»[12]
در این میان گروههایی دیگر، از فناوری برای تسهیل ارائه خدمات ضروری مرتبط با پاندمی استفادههایی هوشمندانه کردند. در مکزیک «بنیاد مکزیکی انجمن مدنی سلامت»[13]با راهاندازی یک پلتفرم آنلاین بیمارستانی، به موسسات پزشکی دولتی اجازه داد تا منابع بیشتری را برای درمان افراد مبتلا به ویروس اختصاص دهند و از طرف دیگر با ارجاع بیماران عادی به بیمارستانهای خصوصی – که قادر به ارائه مراقبت رایگان، بهموقع و کارآمد بودند – به سیستم بهداشتی این کشور کمک کرد.[14]
در همین حال در تایوان، جایی که جامعه مدنی بیشترین کمک را از دولتی بسیار لایق و پاسخگو دریافت میکرد، وزیر دیجیتال این کشور همکاری بین فعالان دنیای دیجیتال و دولت را در پلتفرم متنباز «G0v» امکانپذیر کرد که منجر به طراحی چندین برنامه رایگان برای تلفنهای همراه شد؛ برنامههایی که اطلاعات بهروز درباره مراکز توزیع ماسک و مقدار ماسکهای موجود را در اختیار شهروندان قرار میداد.[15]
در حالی که برخی از گروههای جامعه مدنی نیاز به مشارکت و کمک به اقشار آسیبپذیر در جوامع خود را درک کردند – چه برای پرکردن شکاف ناشی از مدیریت نامطلوب دولتی و چه برای کمک به دولت برای اقدامات موثرتر – گروههای دیگری متوجه نیازی به همان اندازه مبرم برای پاسخگوکردن دولت و اطلاعرسانی به جامعه در طول دوران قرنطینه و محدودیت شدند؛ بهویژه در مورد دولتهایی با تفکرات متمایل به سرکوبگری که به دنبال سوءاستفاده از این اقدامات برای افزایش بیشتر اختیارات خود و فراتر از محدوده زمانی و ذهنی مهار ویروس بودند. در این زمینه، فناوری – بهویژه ابزارهای ارتباطی آنلاین – نقش حیاتی خود را دوباره نشان داد. در مالزی، جامعه مدنی و بخشهایی از رسانهها به طور جدی پیگیر پاسخگویی دولت در قبال سیاستها و اقدامات خود در طول پاندمی، از جمله تلاشهایشان برای کنترل ارتباطات آنلاین، بودند.[16]
به گفته بنیانگذار سایت خبری آنلاین مالزیاکینی «فعالیتهای آنلاین و فشارهای زیادی که از سوی جامعه مدنی علیه سیاستهای دولت صورت گرفت، باعث عقبنشینی دولت از یک سری اقدامات خاص شد».[17] در همین حال، در گرجستان، جنبش مدنی «شرم» (Shame) بهسرعت تاکتیکهای خود را با شرایط کووید-۱۹ تطبیق داد و تظاهراتی آنلاین در اعتراض به عقبنشینی «حزب حاکم رویای گرجستان» از اصلاحات قانون اساسی برگزار کرد و همچنین خواستار ایجاد یک سیستم انتخابات عادلانهتر شد. این تظاهرات آنلاین موفق به جذب ۱۵هزار بازدیدکننده شد.[18]
گذشته از فشار بر دولتها برای پاسخگویی و شفافیت، چندین فعال جامعه مدنی همچنین از فناوری برای رسیدگی به معضل بزرگ انتشار اطلاعات نادرست در مورد کووید-۱۹ استفاده کردند؛ اطلاعاتی که گاه مستقیم و گاهی غیرمستقیم توسط فعالان دولتی ِ خارج از دولت هدایت میشد. در تایوان، علیرغم تلاشهای عظیم دستگاه تبلیغاتی در سرزمین اصلی چین، یک استراتژی موثر در زمینه ویروس کرونا تصویب شد. «مرکز غیرانتفاعی راستیآزمایی تایوان»[19] – که توسط محققان ارتباطات و روزنامهنگاران راهاندازی شد – با نظارت بر رفتارهای غیرواقعی سازمانیافته آنلاین، پاسخگویی همراه با شفافسازیهای مبتنی بر واقعیت را بر عهده گرفت و همچنین به پرورش سواد رسانهای دیجیتال پرداخت و با هماهنگی فیسبوک برای حذف بیش از شصت حساب کاربری به منظور مقابله با انتشار اطلاعات نادرست در زمینه کووید-۱۹ اقدام کرد.[20] Vox Check، یک سازمان جامعه مدنی اوکراینی که حوزه کاری عادی آن شامل راستیآزمایی سخنان سیاستمداران اوکراینی است، نیز با شبکه بینالمللی راستیآزمایی فیسبوک برای شناسایی اطلاعات نادرست در زمینه ویروس کرونا و ارائه توضیحات موثق در مورد پاندمی همکاری کرد.[21]
در سرتاسر جهان، پاندمی کووید-۱۹ کاتالیزوری برای بهکارگیری فناوری توسط فعالان جامعه مدنی به منظور مقابله با چالشهای جدید بود. استفاده از فناوری توسط جامعه مدنی منعکسکننده نیازها و چالشهای خاص کشورهایی است که در آن به کار میرود؛ چه برای تامین مالی جمعی در جهت کمک به نیازمندان و چه برای تلاش در جهت پیگیری فعالیتهای آنلاین برای دقیق نگهداشتن اطلاعات و پاسخگوبودن دولتها. با این حال چالش حفظ و ادامه آموزش در دوران پاندمی چیزی بود که تقریبا همه کشورهای جهان را تحت تاثیر قرار داد. قرنطینه و حصرها باعث تعطیلی مدارس در سرتاسر جهان شد و میلیونها کودک در معرض خطر قرار گرفتند؛ خصوصا در جاهایی که زیرساختهای فناوری برای دسترسی گسترده به آموزش آنلاین در حد لازم توسعه نیافته بود. در چندین مورد قابل توجه، جامعه مدنی مجددا مهارت خود را در استفاده بهینه از فناوری در محیطهای محلی برای رسیدگی به مشکلات نشان داد. بستهشدن مدارس به دنبال قرنطینه سراسری در هند، خطر متفاوتی را برای کودکان و جوانان محلههای فقیرنشین و جوامع کمدرآمد ایجاد کرد. «Reality Gives» یک موسسه غیرانتفاعی در این کشور است که با ارائه آموزش مناسب، به این کودکانِ در معرض خطر کمک میکند. این کودکان شاهد تعطیلی مراکز حضوری خود بودند، اما این موسسه با درنظرگرفتن نرخ ارزان هزینه تلفنهای همراه در هند و همچنین با استفاده گسترده از آنها، حتی در بین اقشار فقیر شهری، شروع به ارائه دروس آموزشی از طریق پیامرسان واتساپ کرد.[22]
درسها بیشتر حول قابلیتهای واتساپ تنظیم میشدند و به جای اینکه به صورت زنده آموزش داده شوند، در قالبهای ازپیشساختهشده و «شبهزنده»[23] ارائه میشدند که تجربههای دانشآموزان از اتصالات ضعیف و تماسهای قطعشده را تحملپذیرتر میکرد.[24] حضور دانشآموزان و معلمان در کلاسهای روزانه یکساعته «با استفاده از متن، یادداشتهای صوتی، ویدیوها و تصاویر نشانهگذاریشده» بازخورد بسیار مثبتی به همراه داشت.[25] در لبنان هم معلمان با «پروژه آموزش جایگزین لبنان» از واتساپ برای دسترسی به ۲هزار پناهنده سوری و کودک لبنانی در مناطق نیمهشهری و روستایی استفاده کردند.[26]
در کلمبیا، که زیرساخت اینترنتیاش توانایی پوشش آموزش از راه دور در سراسر کشور را ندارد، همکاران سازمانهای آموزشی غیردولتی، فارغ التحصیلان و معلمان گرد هم آمدند و سیستمی با عنوان «موج [رادیویی] را روشن کن» (ALO)[27] را ابداع کردند. این سیستم به منظور حمایت از ادامه یادگیری دانشآموزان در طول پاندمی، پادکستهای صوتی آموزشی را به روشهای مختلف طراحی، ضبط و توزیع کرد و از طریق واتساپ، ایستگاههای رادیویی محلی، پلتفرمهای ویدیویی و صوتی مانند اپلیکیشن اسپاتیفای و حتی بلندگوهای محلی در دسترس قرار داد و مجددا رویکرد خود را بر مبنای استفاده بهینه از فناوریهای موجود و قابلدسترس محلی تنظیم کرد.[28]
ALO راه حلی صددرصد مردمی و تحت هدایت معلمان است که با مشارکت مستقیم دانشآموزان در فرآیند تولید، به صورتی کاملا مبتکرانه از منابع موجود استفاده میکند و فناوریهای گوناگون را با هم ادغام میکند.[29] در کشورهای توسعهیافته ثروتمندی مانند ایالات متحده آمریکا نیز جامعه مدنی باید برای مقابله با چالشهای آموزش از راه دور، راهحلهایی ابتکاری مانند اتوبوسهای وایفای و پوششهای اسپات را با بودجه دولتی برای خدماترسانی به مناطقی که اتصال ضعیف اینترنتی دارند به کار بندد.[30]
عملا هیچ گوشهای از جهان یا جنبهای از زندگی روزمره را نمیتوانید پیدا کنید که متاثر از پاندمی کووید-۱۹ نشده باشد. جامعه مدنی نیز مانند مردم، در انجام کار و فعالیت خود با مشکلات جدید و پیشبینینشدهای مواجه شد. با وجود این – و مسلما برای اولین بار – جوامع مدنی در بسیاری از کشورها توانستند از فناوری برای مقابله معنادار با چالشهای مرتبط با پاندمی استفاده کنند. جامعه مدنی اغلب در خط مقدم دفاع از افراد آسیبپذیر جامعه، پاسخگو نگهداشتن دولت و تامین حق آموزش عمومی قرار دارد. در طول پاندمی کووید-۱۹ نوآوریهای فناورانه مانند تامین مالی جمعی، شبکههای اجتماعی آنلاین، فعالیتهای مجازی و یادگیری از راه دور به تداوم توانایی جامعه مدنی کمک کرد.
[1]. Crowdfunding.
[2]. والودا، روتیسلاو. «جامعه مدنی در برابر اقتدارگرایان در اروپای شرقی و آسیای مرکزی»، جامعه مدنی جهانی در سایه کرونا، ویرایششده توسط ریچارد یانگز. موقوفه کارنگی برای صلح بینالمللی، ۲۰۲۰، صفحات ۲۷-۳۰.
[3]. همان منبع.
[4]. Crowdsource.
[5]. شاپووالوا، ناتالیا. «بحران کرونا به عنوان یک فرصت در اوکراین.»، جامعه مدنی جهانی در سایه کرونا، ویرایش ریچارد یانگز. موقوفه کارنگی برای صلح بینالمللی، ۲۰۲۰، صص ۳۱-۳۵. پانچولیدزه، النه و تسیسیکاشویلی، مریم. «مبارزه گرجستان علیه کرونا: تلفیق دولت و مقاومت اجتماعی»، جامعه مدنی جهانی در سایه کرونا، ویرایش ریچارد یانگز. موقوفه کارنگی برای صلح بینالمللی، ۲۰۲۰، صص ۳۷-۴۰.
[6]. لورچ، یاسمین و سومباتپونسیری، جانجیرا. «آسیای جنوب شرقی بین خودکامگی و تجدید حیات دموکراتیک.»، جامعه مدنی جهانی در سایه کرونا، ویرایش ریچارد یانگز. موقوفه کارنگی برای صلح بینالمللی، ۲۰۲۰، صص ۵-۱۰.
[7]. TYCL:Trust For Youth and Child Leadership International.
[8]. استفاده از هنرهای خلاقانه برای مبارزه با کووید-۱۹، پروژهای از TYCL International، به خشونت علیه کودکان پایان دهید، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. همچنین: اردوگاه خلاقیت مجازی برای سلامت روان مثبت، GlobalGiving.
[9]. استفاده از هنرهای خلاقانه برای مبارزه با کووید-۱۹، پروژهای از TYCL International، به خشونت علیه کودکان پایان دهید، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
[10]. Youth Alliance for Leadership and Development in Africa.
[11]. نجگی، پاتریشیا و ماگزینو، ژنو. یلدا کافههای مدیریت استرس جوانان را راه اندازی میکند، فصلنامه یلدا، دوره ۲، شماره ۲. اتحاد جوانان برای رهبری و توسعه در آفریقا، ژوئن ۲۰۲۰. صص ۱۵-۱۶.
[12]. همان منبع.
[13]. Mexican Foundation for Health Civil Association (Funsalud AC).
[14]. برنامه راهبردی برای شرایط احتمالی کووید-۱۹، بنیاد سلامت مکزیک، A.C. صص ۱-۳.
[15]. هو، مینگ شو. «دیدبانان و شرکا: سازمانهای جامعه مدنی تایوان»، جامعه مدنی جهانی در سایه کرونا، ویرایش ریچارد یانگز. موقوفه کارنگی برای صلح بینالمللی، ۲۰۲۰، صص ۱۱-۱۵.
[16]. فراخوان اتحاد قویتر جامعه مدنی و رسانهها در آسیا برای مبارزه با اینفودمیک، بنیاد آزادی فردریش نائومان. ۱۶ آوریل ۲۰۲۰.
[17]. همان منبع
[18]. پانچولیدزه و سیتسیشویلی، همان منبع.
[19]. The non-profit Taiwan Factcheck Center.
[20]. هو، مینگ شو، همان منبع.
[21]. شاپووالوا، ناتالیا، همان منبع.
[22]. باروا اس. و اف. رمیرز (۲۰۲۰). Reality Gives: هند، مجموعه داستانهای تداوم آموزش، انتشارات OECD، پاریس.
[23]. pseudo-live.
[24]. باروا اس. و اف. رمیرز (۲۰۲۰)، همان منبع.
[25]. همان منبع.
[26]. ماهشواری-کانوریا، ج، ظاهر، ال و سی پتری (۲۰۲۰)، هند، پاکستان، زامبیا، کنیا و لبنان: آموزش مقدم بر هر چیز، بانک منابع آموزش رایگان اینترنت (IFERB)، مجموعه داستانهای تداوم آموزش، انتشارات OECD، پاریس.
[27]. A Prender la Onda (ALO).
[28]. سائز، ام، مدینا، آ و اوریب هولگوئین، بی؛ ۲۰۲۰، کلمبیا: A prender la Onda (موج [رادیویی] را روشن کن)، مجموعه داستانهای تداوم آموزش، انتشارات OECD، پاریس.
[29]. همان منبع.
[30]. فورد، کیلین. «عدم دسترسی: آموزش از راه دور شکاف دیجیتالی ایالات متحده برای دانشآموزان را عمیقتر میکند.» الجزیره. ۲۳ اکتبر ۲۰۲۰. و لادیژتس، بتسی. گزارش هچینگر، «یک شهرستان آپالاچی موارد کووید مدارس را با مشارکت قوی جامعه کاهش داد.» ۳ سپتامبر ۲۰۲۱.